در حالیکه امروز و هر ۱۵ مه روز زبان کردی را جشن میگیریم، نه تنها وجود و آینده زبان کردی، بلکه مبارزاتی را که در تاریخ روشناندیشی انجام داده، و راهی را که پیموده به یاد میآوریم. این راهی طولانی، دشوار و ارزشمند است که از آثار کردشناسی مدرن در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، بر اساس گویش کارگران کرد در کارخانهها و معادن، تا مجله هاوار که با نور شمع در دمشق نوشته میشد، ادامه یافت. این راه بر آینده زبان کردی نیر نور میافشاند.
تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
منبع: چپ (soL)، پایگاه خبری حزب کمونیست ترکیه،
نویسنده: اوزکان اوزتاس
۱۵ مه ۲۰۲۴
جشن زبان کردی و مبارزه برای روشن اندیشی کردی
زبان کردی اگرچه یک روند تاریخی را طی کرده است، که در آن، تا گذشته نه چندان دور انکار و نادیده گرفته میشد، و به هر کلمه آن در هر جا که به کار برده میشد جریمه تعلق میگرفت، اما دیگر امکان انکار زبان کردی وجود ندارد. زیرا مبارزات و دستاوردهایی که در ۱۰۰ سال اخیر برای زبان کردی به دست آمده، برای همه، چه موافق و چه مخالف، شناخته شده است.
با این وجود، یک نگاه دقیقتر به ۱۵ مه، که به عنوان روز زبان کردی، مجله «هاوار» جلادت علی بدرخان، و مشعلهای روشنگر این روند گرامی داشته میشود، نه فقط برای یادآوری، بلکه به مثابه چراغی برای آینده، مفید خواهد ود.
چرا ۱۵ مه؟
زبان کردی در طول تاریخ با بیش از یک الفبا زنده مانده است. زبان کردی که در دسته زبانهای ایرانی از خانواده زبانهای هندواروپایی است، مدتی از الفبای سیریلیک و همچنین از الفبای عربی و فارسی استفاده میکرد. در عین حال، زبان کردی در طول تاریخ خود دورههایی را پشت سر گذاشت که در آن الفباهای گوناگون مختص به کردها، مانند «ماسی سوراتی» و «بن الشاد»* استفاده میشد. با این حال، ماجرای زبان کردی با حروف لاتین، هم با مبارزه برای روشناندیشی، و هم با دشوارترین دوران تاریخ همزمان است.
همانطور که میدانید، طبق قرارداد سایکس-پیکو که در ۶ مه ۱۹۱۶ بین امپراتوری بریتانیا و فرانسه امضاء شد، و جزئیات کامل آن پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ توسط بلشویکها به طبقه کارگر جهانی اعلام گردید، قرار شد کردها به چهار قسمت، بین ایران، عراق، سوریه و ترکیه تقسیم شوند، به زبان مادری خود زندگی کنند، و از تحصیل به آن محروم بمانند.
در این دوره کردها در ترکیه با الفبای لاتین، در سوریه و عراق با الفبای عربی، و در ایران با الفبای فارسی دارای منشاء عربی مکاتبه میکردند و آموزش میدیدند. جلادت علی بدرخان، یکی از روشنفکران کرد، مبارزه علیه این روند را آغاز کرد و به جستجوی الفبایی پرداخت که همه کردها را قادر به مکاتبه بین خود کند. در نتیجه تلاشهای بدرخان که مصادف با این جستوجوها بود، «هاوار»، نخستین مجله تاریخ کردی که تماماً از حروف لاتین تشکیل شده بود، در ۱۵ مه ۱۹۳۲ در دمشق منتشر شد.
این مجله که به معنی «هوار کشیدن»، «فریاد برآوردن» و «کمک طلبیدن» است، به فریاد روشناندیشی کردی مبدل شد، و جلادت علی بدرخان، در بحبوحه همه بحثها، تصمیم گرفت سرنوشت زبان کردی را از طریق حروف لاتین تعیین کند.
این دشوار بود. منابع ناچیز، محدودیتها بر کار شدید، و شبکههای توزیع محدود بود. اما جلادت علی بدرخان، همانطور که معروف است، به گفته خود، با لجاجت کامل کردی به اینکار ادامه داد. «چاه سرنوشت»، رمانی که مهمت اوزون در آن زندگی جلادت را روایت می کند، یکی از متنهایی است که این روند را بازتاب میدهد.
کار بدرخان دشوار بود زیرا هنگامی که گفت: «ما فردا به حروف لاتین میرویم»، هیچ نهاد، دستگاه و دولتی همراه او نبود. تنها نمونه در خاورمیانه انقلاب الفبا در ترکیه بود. اما، او البته، تجربه تحصیل اولیه برای زبان کردی را داشت. مبارزه عصر روشنگری انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ که الهام بخش کل خاورمیانه تحت عنوان روشناندیشی بود، درباره زبان کردی نیز کار میکرد.
انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ و الفبای جدید برای کردها
پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷، مطالعات درباره زبان کردی نیز آغاز بود. در چارچوب فعالیتهای آموزشی برای کردهای ایزدی ساکن قفقاز، به ویژه در ارمنستان، تحقیقات عمیقی انجام شد و کنفرانسهایی برای آینده زبان کردی برگزار گردید.
در این دوره کار بر روی الفبای جدیدی برای کردها آغاز شد. ایده اصلی در اینجا ایجاد الفبایی با گرافیک «لطیف» بود. از این راه، افزایش ارتباط و تماس متفابل بین کردها با تولیدات ادبی دنیای مدرن آسانتر خواهد بود. الفبای لاتین دوباره هدف شد.
کارشناسان شوروی بلافاصله دست به کار شدند و تحت مسئولیت اسحاق ماراگولف و اِرابه شمو، نویسنده اولین رمان کردی تهیه شد. الفبای تهیه شده در سال ۱۹۲۸ با تصمیم جمهوری سوسیالیستی شوروی ارمنستان، نزدیکترین الفبای کردی به گرافیک لاتین است که امروزه استفاده میکنیم.
نخستین الفبای کردی با گرافیک لاتین در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیسستی، تهیه شده توسط اسحاق ماراگولف و اِرابه شمو.
زبان کارگران کرد شاغل در کارخانهها و معادن
بحث اصلی همراه با این روند این بود که کدام گویش کردی مبنای آن قرار بگیرد. این پرسش برای بحث در خاک شوروی بسیار مهم بود، زیرا کردهای ساکن در اتحاد شوروی تعیینکنندگان تاریخی تاریخ و فرهنگ کردی، تقسیم اصلی کردستان نبودند.
ابتدا کار آرشیوی آغاز شد. سپس، اسناد اولیه تولید شده در تاریخ کرد- «مم و زین»**، افسانههای مردمی، اسناد و نامههای تاریخی سفارتخانهها- بررسی شدند. و کردها در کنفرانسهای کردشناسی که در اتحاد شوروی برگزار میشد به این نتیجه رسیدند: شکل کردی تمام موادی که برای کردها تولید میشود، با لهجه کردی که در زندگی روزمره توسط کارگران کردی که در کارخانهها و معادن کار میکنند، تعیین خواهد شد.
با این الفبا هزاران کتاب، جزوه، مجله، و روزنامه در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی منتشر شد. به ویژه روزنامه «ریا تازه» [راه نوین] که از سال ۱۹۳۰ شروع به انتشار کرد و تا اوایل دهه ۲۰۰۰ ادامه داشت، با این الفبای جدید تولید شد. عنوان نخستین شماره روزنامه به این موضوع، و به ارتباط الفبای جدید با انقلاب اکتبر پرداخت.
تیتر روزنامه «ریا تازه» که در ۲۵ مارس ۱۹۳۰منتشر شد: «انقلاب اکتبر و الفبای جدید»
مجله هاوار: یک مکتب، یک مکتب و یک میدان مبارزه
اولین شماره نشریه هاوار که در ۱۵ می ۱۹۳۲ با گرافیک لطیف منتشر شد، برعکس نمونههای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی،که دقیقاً با حروف لاتین زبان کردی امروزی سازگار بود، به طور کامل با گرافیک لاتین منتشر شد.
اگرچه اندیشه جلادت علی بدرخان از منظر امروز بسیار معقول و منطقی به نظر میرسد، اما اگر شرایط آن دوره در نر گرفته شود، بلافاصله معلوم میشود که موضوع بسیار دشواری بود.
اول از همه، جلادت علی انتقال به حروف لاتین را، که بخشی ضروری از مبارزه برای روشنگری تلقی میشد، و اینکه همه تولیدات باید به این نحو پیش بروند را تعیین کرد. الفبای تهیه شده توسط اتحاد جماهیر شوروی سوسیالستی را اصلاح نمود، و کاستیهای جزئی آن را اصلاح کرد. او معادلها برای تقریباً ده هجا را با حروف لاتین امروزین به روز کرد، و در ۱۵ مه مه ۱۹۳۲ مجله هاوار را، که اولین تولید کردی در تاریخ بود و تماماً از حروف لاتین تشکیل میشد، به خوانندگان تحویل داد.
نخستین شماره مجله هاوار به تاریخ ۱۵ مه ۱۹۳۲
این مجله که در مجموع ۵۷ شماره منتشر کرد و تا سال ۱۹۴۳ ادامه داشت، به دو زبان فرانسوی و کردی منتشر میشد. در ۲۳ شماره اول مجله، نیمی از آن به الفبای لاتین و نیم دیگر به الفبای عربی منتشر شد. در مجله منتشر شده توسط جلادت علی بدرخان، نامهایی مانند عثمان صبری، نورالادین زازا، جگرخوین وجود داشت.
در حالیکه امروز و هر ۱۵ مه روز زبان کردی را جشن میگیریم، نه تنها وجود و آینده زبان کردی، بلکه مبارزاتی را که در تاریخ روشناندیشی انجام داده، و راهی را که پیموده به یاد میآوریم. این راهی طولانی، دشوار و ارزشمند است که از آثار کردشناسی مدرن در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، بر اساس گویش کارگران کرد در کارخانهها و معادن، تا مجله هاوار که با نور شمع در دمشق نوشته میشد، ادامه یافت.
این راه بر آینده زبان کردی نیر نور میافشاند.
https://haber.sol.org.tr/haber/kurt-dil-bayrami-ve-kurtcenin-aydinlanma-mucadelesi-393364
——————————————————
توضیح عدالت: طبق روایت ابن وحشیه، محقق کلدانی (قرن نهم پس از میلاد) در اثر خود به نام «شوقل المستهم فی مریفتول رومزول اقلام»، که در مورد الفبای مورد استفاده در دوران باستان نوشته شده است، کردهای باستان از نوادگان بن الشاد بودند و با کلدانیان رقابت میکردند.
اسحاق ماراگولف، زبانشناس آسوری ( ۶ سپتامبر ۱۹۳۳-۱۸۶۸)
