تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
شنبه، ۲۳ آبان ۱۴۰۵
منبع: «چپ» (soL)
نویسنده: م. فاروق ایشگنچ
چهارشنبه، ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶
«کوپ۳۱» آنتالیا چه به ما نشان می‌دهد؟
تا زمانی که برنامه‌ریزی در تمامی بخش‌های کلیدی، از صنعتی‌سازی گرفته تا کشاورزی، از شهرسازی تا محیط‌زیست، از حمل‌ونقل تا معدن‌کاری و از آموزش تا بهداشت و درمان، بر اساس منافع عمومی و نه منافع افراد و شرکت‌ها صورت نگیرد؛ تا زمانی که یک قدرت سیاسی شکل نگیرد که امکان چنین برنامه‌ریزی را فراهم کند؛ و تا زمانی که کارآمدی، نه سودورزی، و منفعت جامعه، نه منفعت فردی، به اصول اساسی زندگی تبدیل نشوند، نه‌تنها گرمایش جهانی و فجایع اقلیمی ناشی از آن کاهش نخواهند یافت، بلکه غارت طبیعت و استثمار نیروی کار نیز پایان نخواهد پذیرفت.
انقلاب صنعتی که از اواسط قرن هجدهم در انگلستان آغاز شد، طی یک قرن به اروپا، ژاپن و ایالات متحده آمریکا گسترش یافت. این روند موجب افزایش سریع مصرف سوخت‌های فسیلی و در نتیجه انتشار گازهای گلخانه‌ای در جو زمین شد. این گازها، از جمله دی‌اکسید کربن ، اکسیدهای نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد، متان، مونوکسید کربن و بعدها گازهای فلوئوردار، بخشی از انرژی تابشی زمین را در جو به دام انداختند و موجب افزایش دمای جهانی شدند. این افزایش دما به عامل اصلی تغییرات اقلیمی تبدیل شد.
از همان ربع نخست قرن نوزدهم، این موضوع مورد توجه قرار گرفت که افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو، موجب گرمایش جهانی می‌شود. در سال ۱۸۲۴، ژوزف فوریه، دانشمند فرانسوی؛ در سال ۱۸۵۹، یونیس نیوتن فوت، دانشمند آمریکایی؛ و در سال ۱۸۹۶، اسوانته آرنیوس، دانشمند سوئدی، هر یک از طریق پژوهش‌ها و مطالعات علمی خود نشان دادند که افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای و بخار آب در جو زمین می‌تواند به گرمایش جهانی منجر شود.
غلی‌رغم این مشاهدات اولیه، نخستین نشست بین‌المللی که با هدف جلب توجه جهانی به اهمیت گرمایش زمین و تغییرات اقلیمی ناشی از آن برگزار شد، «کنفرانس جهانی اقلیم» (World Climate Conference) بود. این کنفرانس در سال ۱۹۷۹، به ابتکار «سازمان جهانی هواشناسی» در ژنو برگزار شد و بیش از ۴۰۰ متخصص از بیش از ۵۰ کشور جهان در آن شرکت کردند.
نه سال پس از این نشست، در سال ۱۹۸۸، «هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی»» (IPCC) تأسیس شد و ۱۳ سال بعد، در سال ۱۹۹۲، «کنفرانس سازمان ملل متحد درباره محیط‌زیست و توسعه» در شهر ریودوژانیرو برگزار گردید.
«پروتکل کیوتو» که در سال ۱۹۹۷ به امضا رسید و در سال ۲۰۰۵ لازم‌الاجرا شد، کشورهای توسعه‌یافته را موظف می‌ساخت میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای خود را در مقایسه با سطح سال ۱۹۹۰، به میزان ۵٫۲ درصد کاهش دهند. «توافق‌نامه پاریس» در سال ۲۰۱۵ با هدف محدود کردن افزایش دمای جهانی به کم‌تر از ۲ درجه سانتی‌گراد و ترجیحاً حداکثر ۱٫۵ درجه سانتی‌گراد نسبت به سطح پیش از انقلاب صنعتی به تصویب رسید. توافق‌نامه پاریس، برخلاف پروتکل کیوتو که تعهدات کاهش انتشار را عمدتاً متوجه کشورهای توسعه‌یافته می‌کرد، برای کشورهای در حال توسعه نیز تعهداتی در نظر گرفت. با این حال، با وجود تمامی این تصمیمات و توافق‌نامه‌ها، بر اساس داده‌های «سازمان جهانی هواشناسی»، میانگین دمای جهانی در سال ۲۰۲۴، حدود ۱٫۵۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیش از انقلاب صنعتی ثبت شد و این سال به گرم‌ترین سال ثبت‌شده در تاریخ مشاهدات هواشناسی تبدیل شد.
نمودار ۱: افزایش دمای جهانی از انقلاب صنعتی تا امروز
انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان
علی‌رغم این‌که گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی ناشی از آن، نزدیک به ۵۰ سال پیش در سطح بین‌المللی مورد توجه و بررسی قرار گرفت، کشورهای صنعتی تقریباً ۳۰ سال پیش، در چارچوب «پروتکل کیوتو»، به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای متعهد شدند و دامنه این تعهدات نیز طی ۱۱ سال گذشته گسترش یافت، با این حال، نه‌تنها میزان انتشار سالانه گازهای گلخانه‌ای در جهان کاهش نیافته، بلکه روندی افزایشی داشته است. همین روند در مورد سرانه سالانه انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز مشاهده می‌شود. در واقع، در فاصله سال‌های ۱۹۹۷، یعنی زمان تصویب «پروتکل کیوتو»، تا سال ۲۰۲۴، میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان ۱۸٫۶ میلیارد تن افزایش یافته است که معادل رشد ۵۳٫۸ درصدی است. همچنین، میزان تولید سالانه گازهای گلخانه‌ای به ازای هر نفر، از ۵٫۸۵ تن در سال به حدود ۶٫۵۶ تن در سال رسیده که نشان‌دهنده افزایشی معادل ۱۲٫۱ درصد است.
بیشترین سهم از انتشار گازهای گلخانه‌ای متعلق به دی‌اکسید کربن است و پس از آن، متان، اکسید نیتروژن و گازهای فلوئوردار در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
نمودار ۲. روند افزایش انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای (بر حسب تن معادل دی‌اکسید کربن)
نمودار ۳. روند افزایش سرانه انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای
در فاصله سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳، میزان انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای حدود ۶۴٫۶ درصد افزایش یافته است. همچنین، انتشار سرانه گازهای گلخانه‌ای در همین دوره ۷٫۴ درصد رشد داشته است.
بررسی سهم بخش‌های مختلف اقتصادی در انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای نشان می‌دهد که صنعت انرژی با سهم ۲۹٫۴ درصدی در رتبه نخست قرار دارد. پس از آن، بخش حمل‌ونقل با ۱۵٫۹ درصد و احتراق سوخت در صنایع با ۱۲٫۲ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. همچنین، سهم بخش پسماند از کل انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای ۳٫۴ درصد است.
نمودار ۴. توزیع بخشی انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای
آمریکا و چین به‌ترتیب در رتبه‌های اول و دوم انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان قرار دارند. در این میان، ترکیه که از نظر جمعیت در رتبه هجدهم جهان قرار گرفته است، از نظر میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در جایگاه شانزدهم قرار دارد.
انتشار گازهای گلخانه‌ای در ترکیه
نمودار ۵. میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در ترکیه
در ترکیه، طی فاصله سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۴، میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای که عامل اصلی گرمایش جهانی به شمار می‌روند، ۱۵۵ درصد افزایش یافته است. این میزان از ۲۲۸٫۹ میلیون تن معادل دی‌اکسید کربن به ۵۸۴٫۵ میلیون تن رسیده است.
همچنین، میزان انتشار سالانه سرانه گازهای گلخانه‌ای در این کشور ۶۱٫۹ درصد افزایش داشته و از ۴٫۲ تن معادل دی‌اکسید کربن به ازای هر نفر به ۶٫۸ تن به ازای هر نفر رسیده است.
این آمار نشان می‌دهد که هم نرخ رشد کلی انتشار گازهای گلخانه‌ای در ترکیه و هم نرخ افزایش انتشار سرانه این گازها، بالاتر از میانگین جهانی است.
بر اساس آمارهای زیست‌محیطی سال ۲۰۲۴ «مؤسسه آمار ترکیه»، توزیع بخشی انتشار گازهای گلخانه‌ای در این کشور به شرح زیر است:
نمودار ۶. توزیع بخشی انتشار گازهای گلخانه‌ای در ترکیه
بررسی میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای به تفکیک بخش‌های اقتصادی نشان می‌دهد که بیشترین سهم مربوط به بخش انرژی با ۷۱٫۶ درصد است. پس از آن، بخش کشاورزی با ۱۳ درصد، فرایندهای صنعتی و استفاده از محصولات با ۱۲٫۸ درصد و بخش پسماند با ۲٫۶ درصد قرار دارند.
کنفرانس «کوپ۳۱» در آنتالیا
«سی‌ویکمین کنفرانس اعضای کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل متح» (کوپ۳۱)، از ۹ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر آنتالیا برگزار می‌شود. این کنفرانس سی‌ویکمین نشست از مجموعه نشست‌های سالانه‌ای است که هر سال در یکی از کشورهای جهان برگزار می‌شود. این روند بر اساس تصمیمی شکل گرفته است که در «کنفرانس سازمان ملل متحد درباره محیط زیست و توسعه»، در سال ۱۹۹۲ در شهر ریودوژانیرو برزیل اتخاذ شد. نخستین کنفرانس اعضا «کوپ۱» در سال ۱۹۹۵ در شهر برلین آلمان برگزار شد.
گفته می‌شود تصمیمات مهم و تاریخی در مبارزه با تغییرات اقلیمی، از جمله پروتکل کیوتو در سال ۱۹۹۷ و توافق‌نامه پاریس در سال ۲۰۱۵، نیز حاصل روند مذاکرات و نشست‌های کنفرانس اعضا بودند.
در سی‌ویکمین کنفرانس اعضا که در آنتالیا برگزار می‌شود، ترکیه به‌عنوان کشور میزبان، ریاست کنفرانس را بر عهده دارد و استرالیا نقش مذاکره‌کننده ارشد را ایفا می‌کند.
ده محور اولویت‌دار کنفرانس «کوپ۳۱»
وزارت محیط زیست، شهرسازی و تغییرات اقلیمی ترکیه، ۱۰ موضوع اولویت‌دار زیر را برای کنفرانس «کوپ۳۱» تعیین کرده است: پسماند صفر و کاهش انتشار متان، انرژی پاک و برقی‌سازی، امنیت غذایی و کشاورزی، صنعتی‌سازی سبز، اقیانوس‌ها و دریاها، شهرهای سازگار با اقلیم و تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی، مشارکت جوانان، نظام‌های سلامت تاب‌آور، اقدامات مشترک و همکاری‌های بین‌بخشی، اعلامیه مشارکت ملی.
«کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی»
«کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی»، که با عنوان «کنفرانس زمین» نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۹۹۲ در شهر ریودوژانیرو برزیل، به امضای ۱۵۴ کشور رسی. نخستین توافق‌نامه الزام‌آور بین‌المللی برای مقابله با گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی، در سال ۱۹۹۷ در شهر کیوتو ژاپن به امضا رسید.
این توافق‌نامه که به نام «پروتکل کیوتو» شناخته می‌شود، ۳۷ کشور صنعتی و اتحادیه اروپا را متعهد کرد که میزان انتشار شش گاز گلخانه‌ای مؤثر در گرمایش جهانی را تا سال ۲۰۱۲، به میزان ۵٫۲ درصد پایین‌تر از سطح انتشار این گازها در سال ۱۹۹۰ کاهش دهند.
در مجموع، ۱۹۲ کشور «پروتکل کیوتو» را امضا کردند؛ با این حال، ایالات متحده آمریکا این پروتکل را امضا نکرد و کانادا نیز با وجود این‌که قبلاً آن‌را امضاء کرده بود، در سال ۲۰۱۱ از این توافق‌نامه خارج شد.
با نزدیک شدن به پایان اعتبار «پروتکل کیوتو» در سال ۲۰۲۰، «توافق‌نامه پاریس» تدوین شد. این توافق‌نامه که در سال ۲۰۱۶ لازم‌الاجرا شد، همانند «پروتکل کیوتو» از نظر حقوقی الزام‌آور است. هدف اصلی «توافق‌نامه پاریس»، جلوگیری از افزایش دمای متوسط کره زمین به بیش از ۲ درجه سانتی‌گراد نسبت به سطح دمای دوران پیش از صنعتی‌شدن است. همچنین، این توافق‌نامه کشورهای در حال توسعه را نیز متعهد می‌کند که برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای اقدام کنند.
ترکیه در سال ۲۰۱۶ «توافق‌نامه پاریس» را که تاکنون ۱۹۴ کشور عضو آن هستند، امضا کرد. پس از انتشار قانون تصویب این توافق‌نامه در روزنامه رسمی ترکیه در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۲۱، این کشور در تاریخ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۱ رسماً به عضویت توافق‌نامه پاریس درآمد.
«وزارت محیط زیست، شهرسازی و تغییرات اقلیمی ترکیه»، در میان ۱۰ محور اولویت‌دار تعیین‌شده برای کنفرانس «کوپ۳۱»، تأکید ویژه‌ای بر هدف «پسماند صفر» داشته است. با این حال، بررسی آمار واردات پسماند ترکیه نشان می‌دهد که میزان پسماند وارداتی این کشور فقط از کشورهای عضو اتحادیه اروپا، به سالانه ۱۲٫۸ میلیون تن می‌رسد؛ رقمی که معادل یک‌سوم کل صادرات پسماند اتحادیه اروپا است. از این میزان، ۱۰٫۸ میلیون تن را پسماندهای فلزی تشکیل می‌دهند. همچنین، مجموع واردات قراضه فولاد ترکیه در سال ۲۰۲۵ به ۱۸٫۸ میلیون تن رسید و در این میان، ایالات متحده آمریکا بزرگ‌ترین کشور صادرکننده قراضه به ترکیه بوده است.
علاوه بر این، ترکیه در سال ۲۰۲۵ حدود ۱٫۸ میلیون تن کاغذ و مقوای باطله و ۷۰۰ هزار تن پسماند پلاستیکی وارد کرده است. همچنین، در سال ۲۰۲۰ تعداد ۹۴ فروند کشتی در تأسیسات کشتی‌اسقاطی فعال در منطقه آلیاگا استان ازمیر اوراق شده‌اند.
بر اساس گزارش «تحلیلِ بخش بازیافت کشتی در آلیاگای ازمیر» که در سال ۲۰۲۲ توسط «آژانس توسعه ازمیر» منتشر شده است، ترکیه در سال ۲۰۲۰ از مجموع ۶۲۹ پروژه بازیافت کشتی در سراسر جهان، ۹۴ پروژه، معادل ۱۵ درصد، را به خود اختصاص داده است. وزن مجموع این کشتی‌ها ۱٫۸ میلیون تن بوده است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در این مطالعه، ترکیه در سال ۲۰۲۰ از نظر تعداد پروژه‌های بازیافت کشتی در جهان، پس از هند، بنگلادش و پاکستان، در جایگاه چهارم قرار داشته است. چین نیز با ۲۰ پروژه اوراق‌سازی کشتی پس از ترکیه قرار گرفته است. به‌طور متوسط، حدود ۷۰ درصد وزن کشتی‌ها را مواد فولادی تشکیل می‌دهند. بر اساس آمار سال ۲۰۲۰، از بازیافت کشتی‌ها حدود ۱٫۲۶ میلیون تن قراضه فولاد به دست آمده است. قراضه فولادی حاصل از اوراق‌سازی کشتی‌ها، در کنار قراضه آهن و فولاد وارداتی، به‌عنوان مواد اولیه در حدود ۱۰ کارخانه فعال تولید آهن و فولاد در منطقه آلیاگا مورد استفاده قرار می‌گیرد.
با بررسی وضعیت بخش آهن و فولاد بر اساس آمار سال ۲۰۲۵، مشاهده می‌شود که میزان کل واردات قراضه آهن و فولاد به حدود ۱۸٫۷۱ میلیون تن در سال و میزان صادرات آهن و فولاد به حدود ۱۷٫۵۰ میلیون تن در سال رسیده است. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که تحلیلی که پیش‌تر بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۰ ارائه شده بود، با توجه به آمار سال ۲۰۲۵ نیز همچنان اعتبار دارد.
بنابراین، بر اساس آمار سال ۲۰۲۰، از ذوب حدود ۱٫۲۶ میلیون تن قراضه فولاد در تأسیسات بازیافت و اوراق‌سازی کشتی در آلیاگا، سالانه حدود ۱۵۷ هزار و ۵۰۰ تن تفاله فلز تولید می‌شود. این میزان تفله، در کنار گردوغبار آلاینده ناشی از عملیات اوراق‌سازی کشتی‌ها، پسماندهای گازی، جامد و مایع و همچنین آلاینده‌های منتشرشده از سوی کارخانه‌های آهن و فولاد در جریان ذوب این مواد، شواهد روشنی از پیامدهای زیست‌محیطی این فعالیت‌ها به شمار می‌روند. این شرایط، همانند آلودگی هوا ناشی از آتش‌سوزی در تأسیسات بازیافت پسماند، نشان‌دهنده فاصله میان شعار و واقعیت در تحقق هدف «پسماند صفر» است. همچنین، بیانگر این واقعیت است که سیاست‌های واردات پسماند، در عمل می‌توانند به معنای واردات آلودگی نیز باشند.
در بررسی وضعیت ترکیه از نظر انتشار گاز متان، که بر اساس اولویت‌بندی «وزارت محیط زیست، شهرسازی و تغییرات اقلیمی» یکی از ۱۰ محور اصلی کنفرانس «کوپ۳۱» محسوب می‌شود، مشخص شده است که گاز متان حدود ۱۱ درصد از کل انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان را تشکیل می‌دهد؛ در حالی که این سهم در ترکیه حدود ۱۳ درصد است.
در پژوهشی که توسط «دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس» و با هدف پایش انتشار گاز متان انجام شده است، تعداد ۳۵ فعالیت با میزان بالای انتشار این گاز در ترکیه شناسایی شده‌اند. نکته قابل توجه در این پژوهش، تعداد چشمگیر مراکز دفن و دفع پسماندهای جامد در میان فعالیت‌های شناسایی‌شده به‌عنوان منابع عمده انتشار گاز متان است.
یکی دیگر از محورهای اصلی کنفرانس «کوپ۳۱»، »شهرهای سازگار با اقلیم و تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی» است. با توجه به وضعیت سکونت‌گاه‌های کشورمان که زندگی در آن‌ها همواره با تهدید خشکسالی و سیل مواجه است، می‌توان دید که عملکرد کشورمان در این زمینه نیز روندی نزولی داشته است.
تا زمانی که برنامه‌ریزی در تمامی بخش‌های اصلی، از صنعتی‌سازی و کشاورزی گرفته تا شهرسازی و محیط زیست، حمل‌ونقل و معدن، آموزش و بهداشت، بر اساس منافع عمومی و نه منافع افراد و شرکت‌ها انجام نشود؛ تا زمانی که ساختار و قدرت سیاسی لازم برای تحقق چنین برنامه‌ریزی‌ای شکل نگیرد و تا زمانی که بهره‌وری به‌جای سودآوری و منافع اجتماعی به‌جای منافع فردی، به اصول اساسی زندگی تبدیل نشوند، نه‌تنها روند گرمایش جهانی و فجایع اقلیمی ناشی از آن کاهش نخواهد یافت، بلکه غارت طبیعت و بهره‌کشی از نیروی کار نیز پایان نخواهد پذیرفت.
در جهانی که گرمایش زمین و بحران اقلیمی ناشی از آن همچنان در حال تشدید است، پروفسور کرک آر. اسمیت ، استاد «بهداشت جهانی محیط زیست» در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، چنین بیان کرده است:
«در نتیجه تغییراتی که بر اثر تغییرات اقلیمی جهانی رخ خواهند داد، ثروتمندان جهان خود را گران‌تر، آزاردهنده‌تر، ناراحت‌کننده‌تر، فرسوده‌تر و بی‌رنگ‌ورنگ‌تر خواهند یافت؛ جهانی که به‌طور کلی، زننده و غیرقابل پیش‌بینی خواهد بود. فقرا جان خواهند باخت…»
https://haber.sol.org.tr/haber/cop31-antalya-bize-neyi-gosteriyor-416026