تارنگاشت عدالت – دورۀسوم
جمعه، ۲۲ آبان ۱۴۰۵
منبع: شبکه همبستگی (SolidNet)
نویسنده: د. راجا، دبیرکل حزب کمونیست هند
چهارشنبه، ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶
انقلاب و ایدئولوژی
د. راجا، دبیرکل حزب کمونیست هند
انقلاب نوامبر ۱۹۱۷ یکی از بزرگ‌ترین نقاط عطف در تاریخ بشریت بود. این انقلاب صرفاً به سرنگونی یک نظام اجتماعی استثمارگر و انتقال قدرت سیاسی به دست کارگران و دهقانان محدود نماند، بلکه درک و برداشت بشریت از آنچه یک جامعه می‌تواند به آن تبدیل شود را به‌طور بنیادین دگرگون ساخت. برای نخستین بار، طبقه کارگر در اتحاد با دهقانان و تحت رهبری حزب بلشویک نشان داد که ستمدیدگان می‌توانند خود معماران سرنوشت خویش باشند. انقلاب روسیه، بنیان‌های نظام سرمایهداری را به چالش کشید و ثابت کرد که ایجاد یک نظام اقتصادی و اجتماعی بدیل، مبتنی بر برابری، مالکیت جمعی و عدالت اجتماعی، صرفاً یک آرمان ایده‌آلیستی نیست، بلکه امکانی واقعی در مسیر تحولات تاریخی است.
در عین حال، اهمیت آن بسیار فراتر از مرزهای روسیه بود. انقلاب اکتبر یک چشم‌انداز ایدئولوژیک و یک تصویر از آینده‌ای را پیش روی جهان قرار داد که در آن انسان‌ها از استثمار، ستم و سلطه امتیازات اقتصادی رهایی می‌یافتند. انقلاب اکتبر الهام‌بخش نسل‌های متعددی از کارگران، دهقانان، جنبش‌های ضداستعماری و نیروهای مترقی در سراسر قاره‌های جهان شد. همچنین به مبارزات آزادی‌خواهانه، هدفی اجتماعی و گسترده‌تر بخشید و آرمان بشریت برای دستیابی به یک جهان مبتنی بر برابری را در قالبی سیاسی متبلور ساخت. ازاین‌رو، انقلاب روسیه صرفاً یک رویداد در تاریخ سیاسی نبود، بلکه مداخله ایدئولوژیک عمیقی بود که مسیر جنبش‌های اجتماعی و افق تصور نسل‌های گوناگون آینده را دگرگون ساخت.
در کانون این تحول تاریخی، ولادیمیر ایلیچ لنین قرار داشت. لنین با تکیه بر مبانی علمی که کارل مارکس و فریدریش انگلس بنیان نهاده بودند، به یکی از بزرگ‌ترین تئوریسین‌ها و پیشگامان عملی مارکسیسم تبدیل شد. او درک می‌کرد که مارکسیسم مجموعه‌ای از آموزه‌های خشک و انعطاف‌ناپذیر نیست، بلکه روشی علمی برای شناخت جامعه، تحلیل تضادهای درونی آن و دگرگون ساختن جامعه از طریق کنش سیاسی سازمان‌یافته است. لنین با به‌کارگیری اصول مارکسیسم در شرایط تاریخی مشخص روسیه، نشان داد که چگونه می‌توان تئوری انقلابی را به عمل انقلابی تبدیل کرد. این سخن او که «بدون تئوری انقلابی، جنبش انقلابی نمی‌تواند وجود داشته باشد» بیانگر حقیقتی ماندگار است: کنش سیاسی زمانی از ظرفیت تحول‌آفرینی برخوردار می‌شود که بر شناختی علمی از جامعه و هدفی روشن و ایدئولوژیک استوار باشد.
بیش از یک قرن پس از آن، اهمیت و موضوعیت انقلاب روسیه دقیقاً در همین پیوند میان انقلاب و ایدئولوژی نهفته است. سرمایهداری شیوه‌های تولید و انباشت سرمایه خود را دگرگون ساخته است، اما تضادهای بنیادین آن همچنان پابرجاست. تمرکز ثروت، استثمار نیروی کار، گسترش نابرابری‌ها، تجاوزگری امپریالیستی و تبدیل نیازهای اساسی انسان به کالا، همچنان از ویژگی‌های تعیین‌کننده جهان امروز به شمار می‌روند. بحران زیست‌محیطی که ریشه در نظام اقتصادی دارد که سود خصوصی را بر بقای کره زمین مقدم می‌شمارد، بُعد دیگری نیز به این تضادها افزوده است. بنابراین، مبارزه برای برپایی جامعه‌ای عادلانه، باید نه‌تنها مبارزه‌ای علیه استثمار اقتصادی، بلکه مبارزه‌ای علیه تمامی اشکال ستم و نیز مقابله با تخریب محیط زیست طبیعی باشد؛ محیط زیستی که بقای تمدن بشری به آن وابسته است.
این چشم‌انداز تاریخی، هنگامی که ما به بررسی وضعیت معاصر هند می‌پردازیم، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. جامعه هند همچنان با نابرابری‌های ریشه‌دار طبقاتی، ستم مبتنی بر نظام کاستی و مردسالاری دست‌وپنجه نرم می‌کند. رشد اقتصادی نتوانسته است برای میلیون‌ها نفر، عزت انسانی و امنیت معیشتی به ارمغان آورد. ثروت و منابع هرچه بیشتر در دست گروه کوچکی متمرکز می‌شوند، درحالی‌که کارگران و دهقانان بار سنگین یک نظام اقتصادی استثمارگر را بر دوش می‌کشند. سلسله‌مراتب مبتنی بر نظام کاستی، برابری و کرامت انسانی را انکار می‌کند و ساختارهای مردسالارانه نیز با تداوم تبعیض و خشونت علیه زنان، به بازتولید ستم دامن می‌زنند. این ساختارهای سلطه به یکدیگر پیوند خورده‌اند و بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند. بنابراین، یک جنبش واقعاً انقلابی نمی‌تواند با یکی از این اشکال ستم مبارزه کند، و نسبت به سایر اشکال آن بی‌تفاوت باقی بماند.
حاکمیت جریان سیاسی «آر.اس.اس و حزب بهاراتیا جاناتا»، این تضادها را از طریق برنامه اقتصادی که منافع شرکت‌های بزرگ و صاحبان سرمایه را در اولویت قرار می‌دهد و نیز با پیشبرد پروژه ایدئولوژیکی که بر قطبی‌بندی مذهبی و اجتماعی، محافظه‌کاری اجتماعی و اقتدارگرایی تأکید دارد، تشدید کرده است. تضعیف نظام‌مند نهادهای دموکراتیک، تعرض به ارزش‌های قانون اساسی و تلاش برای ایجاد تفرقه میان مردم بر اساس مذهب و نظام کاستی، همگی در خدمت تحکیم یک نظم اجتماعی نابرابر قرار دارند. ازاین‌رو، مبارزه با این حاکمیت سیاسی صرفاً مبارزه برای تغییر دولت نیست؛ بلکه باید مبارزه برای تحقق چشم‌اندازی متفاوت از جامعه باشد؛ چشم‌اندازی که بر اصول سکولاریسم، سوسیالیسم، دموکراسی و عدالت اجتماعی استوار باشد..
همین‌طور، جنبش‌های اخیر جوانان و دانشجویان، در این زمینه درس‌های مهمی دربردارند. بسیج گسترده و قدرتمند دانشجویان در اعتراض به افشای مکرر سؤالات امتحانی و تشدید بحران در نظام آموزشی، نشان داد که جوانان آمادگی دارند در برابر صاحبان قدرت بایستند و خواستار پاسخ‌گویی آنان شوند. مطالبه استعفای دارمندرا پرادهان، وزیر آموزش دولت مرکزی هند، صرفاً به ناکامی یک وزیر به‌عنوان یک فرد مربوط نمی‌شد؛ بلکه بازتاب‌دهنده نارضایتی انباشت‌شده میلیون‌ها دانشجو بود که امیدها و آرزوهایشان از سوی نظامی که هرچه بیشتر تحت تأثیر تجاری‌سازی، نابرابری و ناکارآمدی اداری قرار گرفته، بر باد رفته است.
اما، نارضایتی، هرچند قدرتمند و گسترده باشد، به‌خودی‌خود به یک نیروی انقلابی تبدیل نمی‌شود. خشم می‌تواند مردم را به میدان مبارزه بکشاند، اما این ایدئولوژی است که به مبارزه آنان جهت، انسجام و هدفی تاریخی می‌بخشد. یک جنبش ممکن است به پیروزی فوری دست یابد، مقام مسئولی را وادار به استعفا کند یا موجب عقب‌نشینی از یک تصمیم ناعادلانه شود. چنین پیروزی‌هایی اهمیت دارند و باید مورد استقبال و تجلیل قرار گیرند. بااین‌حال، تا زمانی که ریشه‌های اساسی بی‌عدالتی شناخته و با آن‌ها مقابله نشود، شرایطی که به شکل‌گیری آن مبارزه انجامیده‌اند، همچنان پابرجا خواهند ماند. وظیفه اساسی، تبدیل مقاومت خودجوش به آگاهی سیاسی سازمان‌یافته و تبدیل مطالبات فوری و مقطعی به جنبشی پایدار برای ایجاد تغییرات ساختاری در جامعه است.
در اینجاست که درک انقلابی بهاگات سینگ از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌شود. بهاگات سینگ صرفاً یک مبارز شجاع راه آزادی نبود که در برابر سلطه استعماری انگلیس ایستادگی کرد؛ بلکه انقلابی عمیقاً متعهدی بود که نقش انکارناپذیر اندیشه‌ها را در دگرگون ساختن جامعه به‌خوبی درک می‌کرد. این جمله مشهور او که: «شمشیر انقلاب بر سنگِ تیزکننده اندیشه‌ها صیقل داده می‌شود.» همچنان یکی از ژرف‌ترین بیان‌ها درباره پیوند میان ایدئولوژی و عمل انقلابی به شمار می‌رود. او درک کرده بود که انقلاب را نمی‌توان صرفاً به انتقال قدرت سیاسی یا جایگزینی یک طبقه حاکم با طبقه‌ای دیگر فروکاست؛ بلکه انقلاب مستلزم دگرگونی بنیادین در ساختار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه است.
آشنایی و درگیری فکری او با مارکسیسم و مطالعه جنبش‌های انقلابی در سراسر جهان، اعتقادش را به این حقیقت راسخ‌تر ساخت که استقلال سیاسی، بدون رهایی اجتماعی و اقتصادی، همچنان ناقص و ناتمام خواهد ماند. پایان سلطه استعمار به‌تنهایی نمی‌توانست به استثمار پایان دهد یا برابری را در جامعه برقرار سازد. کارگران و دهقانان باید از سلطه اقتصادی رهایی می‌یافتند و جامعه نیز باید از نظام کاستی، فرقه‌گرایی مذهبی و دیگر ساختارهای ستمگرانه آزاد می‌شد. چشم‌انداز بهاگات سینگ اساساً سوسیالیستی و انسان‌گرایانه بود. میراث انقلابی او نسل جوان امروز را فرامی‌خواند تا از مقاومت در برابر بی‌عدالتی‌های فردی فراتر روند و نظام اجتماعی را بشناسند که این بی‌عدالتی‌ها را بازتولید می‌کند. به همین ترتیب، رهنمودهای لنین به جوانان در سخنرانی مشهور او با عنوان «وظایف اتحادیه جوانان»، برای جنبش جوانان و جهت‌گیری ایدئولوژیک آن، از اهمیت و موضوعیت بسیار برخوردار است. لنین در این سخنرانی می‌گوید: « اتحادیه جوانان و به‌طور کلی جوانانی که می‌خواهند در مسیر کمونیسم گام بردارند، باید کمونیسم را بیاموزند.» او در ادامه، این موضوع را چنین توضیح می‌دهد: «شما تنها زمانی می‌توانید کمونیست شوید که ذهن خود را با شناخت و آگاهی از تمام گنجینه‌های فکری و فرهنگی که بشریت آفریده است، غنی سازید.»
در امتداد این اندیشه، جنبشی که علیه افشای سؤالات امتحانی شکل می‌گیرد، باید به مبارزه برای آموزش عمومیِ همگانی، در دسترس و باکیفیت تبدیل شود. جنبشی که از حقوق انتخاباتی دفاع می‌کند، باید رابطه میان قدرت اقتصادی و نفوذ سیاسی را نیز به رسمیت بشناسد. مبارزه با تبعیض مبتنی بر نظام کاستی باید مبانی ایدئولوژیک و مادی ستم کاستی را به چالش بکشد. مبارزه برای رهایی زنان نیز باید ساختارهای مردسالارانه را در خانواده، محیط کار و نهادهای حکومتی مورد انتقاد و مقابله قرار دهد.
بنابراین، مبارزه ایدئولوژیک نباید به بحث‌های دانشگاهی یا انتشار و توزیع آثار و متون سیاسی محدود بماند، بلکه باید به بخشی جدایی‌ناپذیر از جنبش‌های توده‌ای تبدیل شود. مطالعه جمعی، آموزش سیاسی، فعالیت‌های فرهنگی و روشنگرانه، مناظره‌های عمومی و مشارکت فعال در مبارزات مردم، همگی باید به شکل‌گیری درکی علمی از واقعیت‌های اجتماعی کمک کنند. باید جوانان را تشویق کرد تا پیش‌داوری‌های به‌ارث‌رسیده از گذشته را زیر سؤال ببرند، با خرافات مقابله کنند، روحیه و نگرش علمی را پاس بدارند و شرایط مادی و اقتصادی را که زندگی آنان را شکل می‌دهد، بشناسند. جنبش کمونیستی در این زمینه مسئولیتی ویژه بر عهده دارد: اینکه تجربه‌های روزمره مردم از استثمار و تبعیض را به هدفی گسترده‌تر، یعنی دگرگونی بنیادین جامعه، پیوند دهد.
در کانون این تعهد ایدئولوژیک، باید انسان‌گرایی استوار و سازش‌ناپذیر قرار داشته باشد. کمونیسم صرفاً نقدی بر سرمایهداری نیست، بلکه تأکیدی بر کرامت انسانی، آزادی، برابری و همبستگی نیز هست. هدف نهایی آن، ایجاد جامعه‌ای است که در آن، رشد و شکوفایی هر فرد، شرط رشد و شکوفایی همگان باشد. رهایی طبقه کارگر را نمی‌توان از رهایی تمامی اقشار تحت ستم جدا دانست. مبارزه علیه ستم مبتنی بر نظام کاستی، مردسالاری، فرقه‌گرایی مذهبی و امپریالیسم، بخش جدایی‌ناپذیر مبارزه برای سوسیالیسم است. به همین ترتیب، توجه به محیط زیست و حفاظت از سیاره زمین باید در کانون هر چشم‌اندازی برای آینده‌ای عادلانه قرار گیرد. جامعه‌ای را نمی‌توان مترقی دانست، اگر توسعه اقتصادی آن به نابودی بنیان‌های زیست‌محیطی حیات بینجامد یا رفاه و منافع نسل‌های آینده را قربانی کند.
سخنان جاودانه آبراهام لینکلن، که گفت: «با هیچ‌کس کینه و دشمنی نورزید و با همگان از سر مهر و نیک‌خواهی رفتار کنید» بیانگر جلوه‌ای نیرومند از انسان‌گرایی است که باید راهنمای سیاست‌ورزی ما باشد. مخالفت ما با استثمار و بی‌عدالتی هرگز نباید به نفرت‌ورزی نسبت به انسان‌ها تبدیل شود. ما باید با استحکام و قاطعیت ایدئولوژیک در برابر نظام‌های ستمگر و اندیشه‌های ارتجاعی بایستیم و در عین حال، همبستگی خود را با همه کسانی که برای کرامت انسانی و برابری مبارزه می‌کنند، حفظ کنیم. در برابر سیاست‌های مبتنی بر نفرت، تفرقه مذهبی و سلسله‌مراتب اجتماعی، پاسخ ما باید اتحاد کارگران، دهقانان، دانشجویان، جوانان، زنان، دالیت‌ها، آدیواسی‌ها [جوامع بومی هند] و تمامی اقشار تحت ستم جامعه باشد. قدرت یک جنبش انقلابی نه در تداوم بخشیدن به شکاف‌ها و اختلافات، بلکه در ایجاد و تقویت نیروی جمعی کسانی نهفته است که در دگرگونی جامعه منافع مشترکی دارند.
انقلاب روسیه نشان داد که تاریخ از پیش تعیین‌شده نیست و نظم اجتماعی موجود نه ابدی است و نه شکست‌ناپذیر. اما، همچنین نشان داد که دگرگونی انقلابی، به چیزی فراتر از شجاعت و نارضایتی نیاز دارد. چنین تحولی مستلزم برخورداری از ایدئولوژی علمی، سازمان‌دهی سیاسی، رهبری جمعی و تعهدی خلل‌ناپذیر به منافع زحمتکشان و توده‌های کارگر است. چالش پیش روی جنبش کمونیستی امروز، گرد هم آوردن و پیوند دادن این عناصر با یکدیگر است؛ به‌گونه‌ای که مبارزات ایدئولوژیک تعمیق یابند، جنبش‌های مردمی تقویت شوند و بدیلی فراگیر، دموکراتیک و مترقی شکل گیرد.
جوانان هند آمادگی و اراده خود را برای مبارزه نشان داده‌اند. مسئولیتی که پیش روی جنبش کمونیستی قرار دارد، این است که اطمینان حاصل کند شجاعت آنان به آگاهی، خشم و اعتراضشان به نیرویی سازمان‌یافته و مبارزات و مطالبات فوری‌شان به جنبشی پایدار برای رهایی اجتماعی تبدیل شود. ما باید چشم‌اندازی روشن و الهام‌بخش از جامعه‌ای را که در پی ساختن آن هستیم پیش روی آنان قرار دهیم؛ نه اینکه صرفاً به مخالفت با نظم موجود بسنده کنیم. جامعه‌ای عاری از استثمار، ستم مبتنی بر نظام کاستی، نفرت مذهبی و مردسالاری؛ جامعه‌ای که آموزش، بهداشت و درمان، اشتغال و کرامت انسانی را برای همگان تضمین کند؛ جامعه‌ای که انسان و کره زمین را بر سود و منفعت خصوصی مقدم بدارد.
این است پیام ماندگار انقلاب نوامبر ۱۹۱۷. میراث انقلابی لنین، بینش و شفافیت ایدئولوژیک بهاگات سینگ و ارزش‌های انسان‌گرایانه‌ای که الهام‌بخش مبارزات برای برابری هستند، باید راهنمای حرکت ما به سوی آینده باشند. انقلاب صرفاً به معنای تغییر کسانی نیست که قدرت را در دست دارند؛ بلکه به معنای دگرگون ساختن بنیادهای خودِ جامعه و ایجاد شرایطی است که در آن هر انسان بتواند در آزادی، کرامت و برابری زندگی کند. مبارزه برای ساختن چنین جامعه‌ای همچنان ناتمام است. این وظیفه ماست که این مبارزه را ادامه دهیم و آن را به پیش ببریم.
https://www.solidnet.org/article/CP-of-India-Revolution-and-Ideology/