تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
دوشنبه، ۲۵ خرداد ۱۴۰۵
آتشبس در ایران: عقبنشینی آمریکا از تقریباً تمامی مواضع، بازگشایی تنگه هرمز و واکنش اسرائیل به خروج از لبنان
آمریکا و ایران در مورد یک تفاهمنامه با هدف پایان دادن به جنگ چندماهه خود به توافق رسیدهاند و این توافقنامه روز جمعه در ژنو سوئیس امضا خواهد شد.
نخستین اعلان درباره این توافق از سوی شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان بود. شریف اعلام کرد که واشنگتن و تهران در مورد «پایان دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها» به توافق رسیدهاند و لبنان نیز در این چارچوب گنجانده شده است. قطر نیز از جمله کشورهای میانجی بود که از این روند حمایت میکرد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در بیانیهای در حساب کاربری خود در «ترث سوشال» اعلام کرد که توافق با ایران «کامل شده است» و مدعی شد که تنگه هرمز برای «تردد آزاد» بازگشایی میشود و محاصره دریایی بنادر ایران توسط آمریکا لغو خواهد شد.
ایران نیز روند پایان دادن به عملیات نظامی را تأیید کرد. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، اظهار داشت که انتظار میرود جنگ و عملیات نظامی در جبهههای مختلف «بهزودی» پایان یابد. بر اساس اطلاعات منتشرشده در مطبوعات ایران، یک دوره مذاکراتی ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی پیشبینی شده است. گفته میشود این روند مشروط به این است که تهران پایبندی آمریکا به تعهداتش را تأیید کند.
آمریکا به آنچه میخواست دست نیافت
گزارشهای اولیه نشان میدهند واشنگتن در دستیابی به بخش عمدهای از اهدافی که در طول جنگ مطرح کرده بود، ناکام مانده است. از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، موضوعات کلیدی مطرحشده شامل خارج کردن ذخایر اورانیوم ایران، واگذاری کنترل تنگه هرمز به آمریکا، ایجاد کنترل بر نفت ایران، و مذاکره در خصوص برنامه موشکی و روابط این کشور با متحدانش در منطقه بوده است.
بر اساس گزارشها، پیشنویس توافق درزشده به رسانههای ایرانی، بخش عمدهای از این موارد را نادیده گرفته و برنامه موشکی و حمایت از گروههای مقاومت از دستور کار مذاکرات حذف شده است. این نشان میدهد که روایتهای «اسرائیل شکستناپذیر» و «فناوری مطلقاً برتر آمریکا» در پایان جنگ نتوانستند تهران را به تسلیم بیقیدوشرط وادار کنند.
مذاکرات مربوط به تنگه هرمز در کانون این توافق قرار دارد
یکی از حیاتیترین ابعاد این توافقنامه، تنگه هرمز است. بازگشایی این تنگه به روی تردد کشتیرانی، که در طول جنگ در مرکز تنشهای تکاندهنده بازارهای جهانی انرژی قرار داشت، به یک موضوع کلیدی برای واشنگتن و کشورهای منطقه تبدیل شده بود.
در حالی که ترامپ ادعا میکند تنگه هرمز «بدون هزینه» بازگشایی خواهد شد، منابع نزدیک به ایران نظرات متفاوتی را درباره شرایط و روشهای مدیریت این تنگه ابراز میکنند. پیامهای ارسالی از سوی ایران که بر کنترل ایران-عمان تأکید دارند نیز به این بلاتکلیفی دامن میزنند.
ایران همواره تغییر در وضعیت تنگه هرمز را به عنوان یک شرط برای آتشبس احتمالی مطالبه میکرد
کنترل ایران بر این تنگه یک پیششرط بود و چارچوبی که به ایران اجازه جمعآوری حق ترانزیت را بدهد، مکرراً مطرح میشد. تأکید بر «کنترل ایران-عمان بر تنگه» در رسانههای ایران پس از آتشبس، نشان میدهد که این توافقنامه هنوز حاوی مقررات مبهمی در این زمینه است.
خبرگزاری «مهر» گزارش داد که پیشنویس این توافقنامه شامل ۱۴ بند است؛ از جمله لغو محاصره دریایی آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی از اطراف ایران، تعلیق تحریمهای فروش نفت و آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران. به گزارش مهر، این پیشنویس ۱۴ بندی مقرر میکند که آمریکا پیش از آغاز مذاکرات نهایی، ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران را آزاد خواهد کرد.
به گزارش «مهر»، این پیشنویس ۱۴ بندی مقرر میدارد آمریکا پیش از آغاز مذاکرات نهایی، ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران را آزاد خواهد کرد.
موضوع برنامه هستهای برای مذاکرات ۶۰ روزه باقی مانده است
این توافقنامه نشاندهنده یک راهکار نهایی در خصوص برنامه هستهای ایران نیست و این موضوع را به یک روند مذاکراتی ۶۰ روزه اضافی واگذار کرده است. به گفته منابعی که با «رویترز» گفتگو کردهاند، توافق اولیه بر پایان دادن به جنگ و متوقف کردن عملیات نظامی تمرکز دارد. انتظار میرود چارچوب نهایی در خصوص موضوعاتی مانند برنامه هستهای ایران و تحریمها بعداً مشخص شود.
گزارشهای رسانههای ایران ادعا میکنند که تهران خواستار آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده خود و لغو محدودیتها بر تنگه هرمز پیش از آغاز گفتگوهای نهایی شده است. همین گزارشها میگویند برنامه موشکی ایران و حمایت از گروههای مقاومت در منطقه از دستور کار مذاکرات حذف شده است. این نکات هنوز به صورت رسمی از سوی هیچیک از دو طرف تأیید نشده است.
ونس: «میتواند خاورمیانه را بهطور بنیادین تغییر دهد»
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در گفتگو با «فاکس» استدلال کرد که این توافق پتانسیل «تغییر بنیادین» خاورمیانه را دارد. ونس گفت که از برکت دیپلماسی ترامپ با کشورهای منطقه، «عصر جدیدی با ایرانیها» آغاز شده است.
این اظهارنظر ونس نیز جلب توجه کرد که گفت: «ترامپ به ما این امکان را داده است تا عصر جدیدی از شکوفایی و موفقیت را در خاورمیانه ایجاد کنیم. به این ترتیب، آمریکا دیگر مجبور نخواهد بود تا این حد نگران خاورمیانه باشد و میتواند بر تامین رفاه برای مردم آمریکا تمرکز کند.»
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا نیز پس از اعلام این توافق، به ترامپ تبریک گفت و این تحول را ناشی از «رهبری» رئیسجمهور دانست
گنجانده شدن لبنان، یک دستاورد حیاتی برای ایران است
یکی از برجستهترین نکات این توافقنامه، این بند است که میگوید عملیات نظامی «در تمامی جبههها، از جمله در لبنان» پایان خواهد یافت.
این نکته نه تنها یک دستاورد دیپلماتیک، بلکه یک موفقیت استراتژیک برای ایران به شمار میرود؛ چرا که در طول جنگ، حملات اسرائیل به لبنان از نظر بازدارندگی منطقهای به موضوعی مجزا برای ایران تبدیل شده بود. تهران با محدود نکردن مذاکرات با آمریکا تنها به متوقف کردن حملات به خاک خود و با آوردن جبهه لبنان به میز مذاکره، تضمین کرد که ماهیت منطقهای این جنگ به رسمیت شناخته شود.
این وضعیت بهویژه پس از حمله اسرائیل به منطقه ضاحیه بیروت، از اهمیت حیاتیتری برخوردار شد. گزارشهای رسانههای ایران حاکی از آن بود که تهران در پی این حمله اسرائیل، گفتگوها را به حالت تعلیق درآورد و آمادهسازی برای یک حمله جدید علیه اسرائیل را آغاز کرد.
به گزارش خبرگزاری «فارس» که به سپاه پاسداران نزدیک است، ایران در پی حمله بیروت خود را برای انتقامجویی آماده میکرد. این گزارش میگوید دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با امتیازهای لحظه آخری از جمله تضمین تمامیت ارضی لبنان، خروج نیروهای اسرائیلی از مرز لبنان و لغو محاصره، ایران را متقاعد کرد که از این حمله منصرف شود.
این ادعا تأیید نشده است؛ با این حال، زمانبندی اعلام توافق شایان توجه است. این واقعیت که توافق بلافاصله پس از حمله اسرائیل به ضاحیه و بدون پاسخ ایران اعلام شد، این تفسیر را تقویت میکند که واشنگتن ممکن است برای نگهداشتن تهران پای میز مذاکره، تضمینهای بیشتری در موضوع لبنان داده باشد.
اسرائیل از توافق سر باز میزند: «این توافق ما را متعهد نمیکند، ما مستعمره آمریکا نیستیم»
اسرائیل که هزاران بار آتشبس را نقض کرده و هفته گذشته با وجود همه هشدارها با حمله به بیروت، پایتخت لبنان، موج جدیدی از درگیری را به راه انداخت، از هماکنون عقبنشینی از توافق را آغاز کرده است.
ایتمار بنگویر، وزیر امنیت ملی راستگرای افراطی اسرائیل، واکنش منفی به توافق حاصلشده میان واشنگتن و تهران نشان داد.
بنگویر در یک پیام رسانهای در خصوص توافق میان آمریکا و ایران اظهار داشت: «توافق ترامپ ما را متعهد نمیکند. اسرائیل مستعمره (تابع) آمریکا نیست.»
بنگویر با استدلال اینکه ارتش اسرائیل نباید از مناطق تحت اشغال خود در لبنان عقبنشینی کند، چنین گفت: «ما طرف این توافق نیستیم؛ توافقی که امنیت ما را تضمین نمیکند و این توافق به هیچ وجه ما را متعهد نمیسازد. ما نباید به چیزی کمتر از نابودی کامل حزبالله رضایت دهیم. ما مطلقاً نباید حتی برای یک لحظه در برابر آتشی که به سمت اسرائیل هدایت میشود، سکوت کنیم.»
این وزیر راستگرای افراطی مدعی شد که هر پهپاد یا موشکی که از لبنان به سمت اسرائیل شلیک شود، «منجر به حمله اسرائیل به منطقه ضاحیه در بیروت، پایتخت لبنان، خواهد شد.»
«ما با خروج ارتش اسرائیل از لبنان مخالفیم»
یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل نیز اعلام کرد که با وجود توافق حاصلشده میان واشنگتن و تهران، ارتش اسرائیل برای مدت نامحدودی در مناطق تحت اشغال خود در جنوب لبنان، سوریه و غزه باقی خواهد ماند. بر اساس بیانیه مکتوب وزارت دفاع اسرائیل، کاتس مدعی شد که مناطق تحت اشغال اسرائیل در جنوب لبنان از جمعیت محلی «پاکسازی» خواهند شد.
کاتس با بیان اینکه اسرائیل برای مدت نامحدودی در مناطق اشغالی باقی خواهد ماند، افزود: «بنابراین، با وجود تمامی فشارهای فعلی و آتی، ما با خروج ارتش اسرائیل از لبنان مخالفیم.»
کاتس مدعی شد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، این وضعیت را بهطور شفاف به دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و دیگر مقامات ارشد ایالات متحده ابراز کرده است و در ادامه افزود: «من نیز دیروز این موضوع را بهطور واضح به پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، منتقل کردم.»
کاتس با اشاره به اینکه «اسرائیل در مورد منافع امنیتی خود سازش نخواهد کرد»، افزود: «اگر ایران به دلیل حوادث لبنان به اسرائیل حمله کند، ما با تمام قوا به آن حمله خواهیم کرد و کاری میکنیم که تفاوت قدرت را بسیار واضح احساس کند. ما تنها در برابر شهروندان خود و امنیت اسرائیل مسئول هستیم.»
عراقچی با ترکیه، عراق و مصر درباره «لبنان» گفتگو کرد
دیپلماسی تلفنی انجامشده توسط عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از اعلام توافق نیز نشان داد که تهران موضوع لبنان را در اولویت قرار داده است. عراقچی گفتگوهای تلفنی جداگانهای با وزرای امور خارجه مصر، عراق و ترکیه داشت.
بر اساس بیانیه منتشرشده در کانال رسمی تلگرام وزیر امور خارجه ایران، در این گفتگوها به توافق ایران و آمریکا پرداخته شد. عراقچی تأکید کرد که تجاوزات اسرائیل و حملات بیثباتکننده آن علیه لبنان باید فوراً متوقف شود.
این بیانیه اشاره کرد که وزرای امور خارجه این سه کشور از «تلاشهای دیپلماسی با هدف تضمین ثبات و امنیت در منطقه» استقبال کردند.
حرف آخر هنوز گفته نشده است
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد که پایان یافتن جنگ و عملیات نظامی در جبهههای مختلف پیشبینی میشود و یک روند مذاکراتی ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی انجام خواهد شد. به گزارش رسانههای ایرانی، این روند به پایبندی آمریکا به تعهداتش بستگی خواهد داشت.
بر اساس گزارشها، این پیشنویس شامل مقرراتی مانند لغو محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران، تعلیق تحریمهای فروش نفت و دستیابی به توافق نهایی در خصوص مسآله هستهای است.
با این حال، به دلیل منتشر نشدن رسمی توافقنامه، موضعگیری اسرائیل، وضعیت تنگه هرمز و اینکه آیا آمریکا به تعهدات خود عمل خواهد کرد یا خیر، بلاتکلیفی و ابهام همچنان پابرجا است.
در حال حاضر، به نظر میرسد که آمریکا و اسرائیل به اهدافی که در آغاز جنگ اعلام کرده بودند، دست نیافتهاند. ایران، تحت فشارهای نظامی و اقتصادی، دستکم بر سر میز مذاکره موفق شده است لبنان را به بخشی از توافق تبدیل کند و نقش خود را در تنگه هرمز محفوظ نگه دارد.
با این حال، اینکه آیا این دستاوردها به نتایج ملموس در میدان عمل تبدیل خواهند شد یا نه، با مشخص شدن محتوای واقعی متنی که انتظار میرود روز جمعه امضا شود و همچنین اقدامات بعدی اسرائیل، روشن خواهد شد.