تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم

منبع: چپ، پایگاه خبری حزب کمونیست ترکیه
نویسنده: اوزکان اوزتاس
۵ سپتامبر ۲۰۲۳

آخرین وضعیت کرکوک: آیا کردها از معادله حذف می‌شوند؟

برخی از ساختمان‌های کرکوک به حزب بارزانی واگذار شد. هم گروه طالبانی و هم سایر عناصر از این وضعیت ناراحت هستند. اما بغداد شانسی برای حذف کردها از معادله ندارد.

مرزهای زمینی جنوبی ترکیه از سال ۲۰۰۲ شاهد تحولات، قیام‌ها، مداخلات خارجی و بازترسیم نقشه‌ها بوده است.

در سال ۲۰۰۲ با حمله تحت رهبری آمریکا علیه صدام حسین، رهبر سابق عراق، عراق دوباره طراحی شد. برای حدود ۱۰ سال بین سال‌های ۲۰۰۲ و ۲۰۱۲، اشغال، مقاومت، مداخلات امپریالیستی و مبارزه میهنی علیه آن‌ها در دستورکار سیاسی قرار داشت. مداخله نظامی آمریکا در عراق حتا برای خشنود کردن مخالفان صدام در عراق کافی نبود. اگرچه آمار رسمی حاکی از آن است که حدود ۵۰۰ هزار نفر در اثر اشغال و عملیات جان خود را از دست داده‌اند، اما منابع محلی این رقم را یک میلیون نفر ذکر می‌کنند. امروز، آنچه از سال ۲۰۰۲ باقی مانده، عراقی است که قبرستان‌های آن پر از سکنه است.

گره کرکوک
کرکوک در نتیجه ترور ایجاد شده توسط داعش در سال ۲۰۱۴ ارتباط خود را با دولت بغداد از دست داد. پس از رهایی از دست داعش، دولت بغداد و نیروهای نظامی آن که از کرکوک رانده شده بودند، جایگزین واحدهای نظامی دولت اقلیم کردستان عراق شدند.

در طی این مدت، نیروهای پیشمرگه اقلیم کردستان با مبارزه با داعش حمایت خود را در میان مردم منطقه افزایش دادند. از سال ۲۰۱۴، نیروهای نظامی دولت عراق با نیروهای پیشمرگه جایگزین شدند و تمام فعالیت‌های نظامی و دولتی محلی توسط دولت اقلیم کردستان اداره می‌شد.

همه‌پرسی استقلال و پس از آن
حکومت اقلیم کردستان در طی مبارزات خود علیه داعش که در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ به سرعت در منطقه گسترش یافت، به مناطق جدیدی دست یافت و برای دائمی شدن در مناطقی که کردها در اکثریت بودند یا در جاهایی که به درخواست قبائل عرب یا ترکمن برای تأمین امنیت رفته بود، گام‌هایی برداشت. طی این مدت، دولت اقلیم کردستان و نیروهای پیشمرگه آن که حاکمیت خود را گسترش داده بودند، در کرکوک نیز مستقر شدند.

نواحی قرمز رنگ بر روی نقشه منطقه اقلیم کردستان را نشان می‌دهد، در حالی بخش خط‌دار شده، منطقه ای را نشان می‌دهد که حکومت اقلیم کردستان عراق بین سال‌های ۲۰۱۷-۲۰۱۴ به آن گسترش یافت.

اگرچه «رفراندم استقلال» که توسط دولت اقلیم کردستان عراق در سال ۲۰۱۷ برگزار شد، به یک تصمیم کاملاً «آری» انجامید، اما این نتیجه در داخل مرزهای ترسیم شده توسط ترکیه، ایران و ایالات متحده آمریکا فاقد اعتبار تلقی شد. دولت بغدا در این روند با حمایت قدرت بین‌المللی، نه تنها همه‌پرسی را به رسمیت نشناخت، بلکه برای بازگرداندن کنترل خود در مناطقی که حکومت اقلیم کردستان بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ در آن گسترش یافته بود، از حمات بین‌المللی برخوردار شد. خروج نیروهای وابسته به اقلیم کردستان از کرکوک نیز در این دوره اتفاق

کرکوک و کردها
گرچه ترکیه با استناد به حضور جمعیت ترکمن در منطقه، مشروعیت مداخله خود را تعریف می‌کند، اما جمعیت ترکمن‌های این منطقه حدود ۲۱ درصد از جمعیت کرکوک را تشکیل می‌دهد. علاوه بر این، کل جمعیت ترکمن با ترکیه همراه نیست. رفتار ترکیه در جریان تشدید حملات داعش در سال ۲۰۱۴ و ارتباط تنگاتنگ آن با اسلام‌گرایان سیاسی در عراق و سوریه، ترکمن‌های کرکوک را مجبور به انتخاب بین دولت کرد و دولت بغداد کرد. بنابراین، امروز جمعیت ترکمن کرکوک به صورت یک بلوک با ترکیه ارتباط و هماهنگی ندارد.

علاوه بر این، بزرگ‌ترین بخش جمعیت این شهر متعلق به کردها است. در اظهارنظرها پیرامون اهمیت شهر در تاریخ کردستان، نوعی شبیه‌سازی از «اورشلیم» صورت می‌گیرد. بسیاری از سیاستمداران محلی در عراق می‌گویند کرکوک «اورشلیم کردها» است.

با این حال، امور با داده‌های عددی پیش نمی‌روند. بر اساس اصل ۱۴۰ قانون اساسی عراق، کرکوک می‌تواند همه‌پرسی برگزار کند و جزیی از اقلیم کردستان باشد. و در چنین حالتی، این احتمال وجود دارد که طوایف عرب یا ترکمن که بین خود رقابت یا تنش دارند، به سرعت علیه کردها متحد شوند.

به سختی می‌توان گفت که در میان کردها، که در حال حاضر پرجمعیت‌ترین بخش جمعیت را تشکیل می‌دهند، یک موضع سیاسی مشترک وجود دارد. ترجیحات سیاسی جمعیت کرکوک عمدتاً توسط سلیمانیه، و نه اربیل، تعیین می شود. این شهر از آن طالبانی- یکی از رهبران دو اتحاد قبیله‌ای بزرگ که بر سیاست کردستان در عراق تسلط دارند- است، نه بارزانی. از سوی دیگر دولت بغداد ساختمان‌های عمومی و مراکز نظامی را به حزب دمکرات کردستان، یعنی بارزانی واگذار می‌کند. بنابراین، کردها در خارج از کرکوک، به طور کلی، با نگرانی این روند دنبال می‌کند.

در شرایط کنونی، واکنش‌ها و اقدامات ناشی از واگذاری حتا یک ساختمان اداری به حزب دمکرات کردستان، نشان می‌دهد که همه‌پرسی احتمالی خیلی راحت پیش نخواهد رفت.

ناسیونالیسم سعی می کند موضوع را به اعداد تقلیل دهد
بویژه پس از سرنگونی صدام، عراق در دست اقوام مختلف اتمیزه شد. جنوب به طور کلی تحت تسلط شیعیان است، در بغداد و اطراف آن همه از جمله سنی‌ها حضور دارند و در شمال حکومت خودمختار کردها است.

از این نظر، کرکوک شهری است که در طول تاریخ خود یک ساختار جهان شهری داشته است. در شهر هیچ قومی بیش از نیمی از جمعیت را تشکیل نمی‌دهد. از سوی دیگر، مسأله اصلی این نیست که کدام گروه کنترل شهر را به دست می‌گیرد، بلکه مسأله این است که چگونه همه مردم کرکوک می‌توانند در آرامش زندگی کنند. با این حال، واکنش‌های ملی‌گرایانه همه احزاب در عراق باعث می‌شود که این شهر صحنه مبارزه دائمی برای قدرت بین این گروه‌ها باشد.

ترکمن‌ها که در این مبارزه ضعیف‌اند، همیشه به دنبال اتحاد با یکی از قدرت‌های دیگر هستند.

پوشش رسانه‌ای زیادی درباره ترکمن بودن کرکوک و یا اظهارات مشابه آن وجود دارد. اگرچه در طول تاریخ همیشه در کرکوک جمعیت ترکمن وجود داشته است، اما داده‌های جمعیتی و متون تاریخی نشان می‌دهند که کرکوک وطن ترکمن‌ها نیست، بلکه سرزمینی است که ترکمن‌ها در آن زندگی می‌کنند.

امروز، کل جمعیت عراق حدود ۴۵ میلیون نفر است. حدود ۳ میلیون نفر از آن‌ها ترکمن هستند. این تقریباً با ۶ درصد از جمعیت مطابقت دارد.

ترکمن‌ها به دلیل عدم توجه ترکیه به داعش در جریان حملات داعش در سال ۲۰۱۴، سعی کردند روابط خود را با دولت بغداد بهبود بخشند.

حشدالشعبی و نیروهای کرد پس از سال ۲۰۱۷
با تحولاتی که پس از همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان در سال ۲۰۱۷7 تجربه شد، بغداد دوباره سلطه خود را در کرکوک برقرار کرد و از دست دادن کرکوک بهای همه‌پرسی برای کردها بود.

حشدالشعبی که نام عربی به معنای «نیروهای بسیج مردمی» است، یک گروه مسلح وابسته به دولت بغداد است که از شیعیان تشکیل شده و گفته می‌شود ایران از آن حمایت می‌کند. پس از سال ۲۰۱۷،حشدالشعبی با حمایت دولت نمی خواهد سلطه خود را در این شهر رها کند.

در حال حاضر در عراق یک ارتش ملی منظم وجود ندارد. می‌توان گفت ارتش عراق در دو دوره دچار فروپاشی دائمی شد. اولین دوره حمله آمریکا در سال ۲۰۰۲ بود. ارتش عراق که در این روند متلاشی شده بود، برای مدت طولانی نتوانست نیروهای عادی خود را جمع آوری کند. حملات داعش که در مرحله دوم انجام شد، واحدهای ارتش و همچنین شهرهای موصل و کرکوک را که در سال ۲۰۱۴ سقوط کردند، پراکنده شدند.

وضعیت نظامی، از نظر پراکندگی هم برای دولت بغداد در عراق و هم برای دولت اقلیم کردستان در شمال شبیه است. نیروهای پیشمرگه کردستان خود به پیشمرگه‌های حزب دمکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان تقسیم می شوند. این ارتش‌ها که حقوق خود را مستقیماً از سازمان‌های حزبی، و نه از خزانه‌داری اقلیم کردستان دریافت می کنند، غالباً نمی‌توانند در عملیات مشترک گردهم‌ آیند. این درباره واحدهای سنی و شیعه وابسته به دولت بغداد نیز صادق است. نیروهای سنی دولت بغداد را به تبعیض متهم می‌کنند، در حالی که نیروهای شیعه به دلیل حمایت از ایران مورد انتقاد قرار می‌گیرند.

با این حال، نخست‌وزیر عراق نمی‌تواند کردها را از این معادله حذف کند.

عراق کشوری است که مدت‌هاست قادر به انتخاب نیست. نیمی از مردم عراق که از زمان سقوط صدام ۵ بار پای صندوق‌های رای رفتند، به انتخابات اعتقادی ندارند و رای نمی‌دهند. اگرچه نیم دیگر به پای صندوق‌های رای می روند، اما این برای تشکیل یک دولت در بغداد کافی نیست. با توجه به این مشکلات، عراق حدود ۲ سال است که شاهد یک دوره بدون نخست‌وزیر بوده است. بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، یک بحران دولتی رخ داد و پس از آن، نخست‌وزیر کنونی عراق، با حمایت کردها، محمد شیاع السودانی، پیام‌هایی داد که همه را پوشش می‌دهد.

به همین دلیل بیش‌ترین اعتراضات به واگذاری ساختمان‌های نظامی و اداری کرکوک به حزب دمکرات کردستان با تصمیم سودانی از سوی نیروهای حشدالشعبی است. این گروه شیعه مورد حمایت ایران قصد ندارد دستاوردهایی را که داشته است از دست بدهد. اما، در تنش کنونی همه طرف‌ها خواستار این هستند که مشکل به نحوی حل شود نه این‌که رشد کند. رهبر «جبهه ترکمن عراق» در سخنانی در این باره اظهار داشت که هیچ‌کس نباید از این مشکلات به عنوان ابزار استفاده کند و هیچ‌کس نباید کرکوک را حیاط خلوت خود بداند.

اما بغداد شانسی برای حذف انداختن کردها از معادله ندارد. زیرا، با در نظر گرفتن، هم درآمدهای نفتی و هم قبایل عرب و ترکمن، اتحادهای سازمان‌یافته کردها توجه نه تنها عراق، بلکه آمریکا را نیز در منطقه بخود جلب می‌کنند. در روزهای آتی، رکود روند و انتقال حل مشکل به یک کمیته موقت با تخفیف درگیری از جمله گزینه‌های احتمالی است

https://haber.sol.org.tr/haber/kerkukte-son-durum-kurtler-denklemin-disina-cikar-mi-383666