تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
دوشنبه، ۲۲ تیر ۱۴۰۵
منبع: «چپ» (soL)
نویسنده: جان کویومجوغلو
یکشنبه، ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶
از پایگاه آمریکا تا حمایت از گروههای جهادی: معمار سیاستهای نفوذ قطر درگذشت
شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر سابق قطر، در سن ۷۴ سالگی درگذشت.
دیوان امیری قطر امروز اعلام کرد که هیچ اطلاعاتی در رابطه با علت درگذشت حمد بن خلیفه ارائه نشده است. حمد بن خلیفه که از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ بر قطر حکومت کرد، در سال ۲۰۱۳ قدرت را به پسرش تمیم بن حمد آل ثانی واگذار نمود.
حمد بن خلیفه در سال ۱۹۹۵ با سرنگونی پدرش، خلیفه بن حمد آل ثانی، در یک کودتای بدون خونریزی کاخ به قدرت رسید. او در طول ۱۸ سال حکومت خود، پایههای سیاستی را بنا نهاد که درآمدهای گاز طبیعی قطر را به سمت سرمایهگذاریهای بینالمللی، قدرت رسانهای و مداخلههای منطقهای هدایت کرد.
پایگاه نظامی ایالات متحده، «میانجی» منطقه است
قطر در دوران حکومت حمد بن خلیفه، در حالی که میزبان پایگاه هوایی «العدید»-یکی از بزرگترین مراکز نظامی آمریکا در خاورمیانه-بود، به یک مرکز «میانجیگری» نیز تبدیل شد و با سازمانهایی ارتباط برقرار کرد که واشنگتن تمایلی به تعامل مستقیم با آنها نداشت.
دولت قطر ضمن حفظ اتحاد نظامی و سیاسی خود با ایالات متحده، از روابط خود با جنبشهایی مانند حماس، اخوانالمسلمین و بعدها طالبان برای افزایش نفوذ خود در منطقه استفاده کرد.
توانایی دولت دوحه در تعامل همزمان با نیروهای متخاصم، از سوی برخی محافل به عنوان «سیاست خارجی مستقل» ارائه میشد. با این حال، سیاست میانجیگری قطر در واقعیت بر پایه تأمین امنیت کشور از طریق اتحاد با آمریکا استوار بود، در حالی که همزمان قدرت مالی حاصل از درآمدهای گاز طبیعی را به نفوذ منطقهای تبدیل میکرد.
الجزیره به ابزاری برای سیاست خارجی قطر تبدیل شده است
یکی از مهمترین دستاوردهای دوران حمد بن خلیفه، تأسیس تلویزیون الجزیره در سال ۱۹۹۶ بود.
این شبکه به سرعت مخاطبان گستردهای در جهان عرب پیدا کرد و از طریق پخش برنامههایی در انتقاد از پادشاهیهای خلیج فارسِ تحت حمایت غرب و همچنین سایر دولتهای منطقه، به شدت تأثیرگذار شد. با این حال، بهویژه در جریان بهار عربی، خطمشی تحریریه الجزیره به طور فزایندهای با انتخابهای سیاست خارجی قطر همسو شد.
این شبکه پوشش گستردهای به گروههای مسلحی داد که هدف آنها سرنگونی دولتها در لیبی و سوریه بود، و در عین حال نقشی را در اعطای مشروعیت منطقهای به جنبشهای اسلامگرای سیاسیِ تحت حمایت دولت قطر ایفا کرد.
عملیات در لیبی و سوریه
قطر تحت رهبری حمد بن خلیفه یکی از نخستین کشورهای عربی بود که در سال ۲۰۱۱، جنگندههای خود را برای مداخله ناتو در لیبی اعزام کرد.
دولت قطر صدها میلیون دلار به گروههای مسلحی که هدف آنها سرنگونی معمر قذافی بود تزریق نمود و برای آنها تسلیحات، آموزشهای نظامی و پشتیبانی ارتباطاتی فراهم کرد. قطر بعداً اعتراف کرد که صدها سرباز به لیبی اعزام کرده است.
دولت دوحه نقش مشابهی را در سوریه بر عهده گرفت. در سالهای پایانی حکومت حمد بن خلیفه، قطر به یکی از منابع اصلی تأمین مالی و تسلیحاتی گروههای مسلحی تبدیل شد که علیه دولت سوریه میچنگیدند.
در سال ۲۰۱۳، قطر نقش اصلی در تسلیح گروههای جهادی در سوریه را ایفا کرد و محمولههای تسلیحاتی را با سازمان «سیا» هماهنگ نمود.
موضع قطر در این دوره با سیاست دولت حزب عدالت و توسعه در قبال سوریه نیز همسو بود.
آنکارا و دوحه از مهمترین حامیان منطقهای جنبشهای اسلامگرای سیاسی و گروههای مسلحی بودند که هدفشان سرنگونی دولت سوریه بود.
«قدرت نرم» خریدشده با میلیاردها دلار گاز طبیعی
در دوران حکومت حمد بن خلیفه، قطر ثروت انباشتهشده از صادرات گاز طبیعی مایع خود را به سمت شرکتها، بانکها، املاک و مستغلات، باشگاههای ورزشی و نهادهای فرهنگی در اروپا و ایالات متحده هدایت کرد.
توسعه خطوط هوایی قطر، تبدیل الجزیره به یک شبکه رسانهای بینالمللی و واگذاری میزبانی جام جهانی ۲۰۲۲ به قطر نیز بخشی از سیاستهای «قدرت نرم» بود که در این دوره دنبال میشد.
بار این تحول پر زرقوبرق و نمایشی، تا حد زیادی بر دوش کارگران مهاجری بود که از جنوب آسیا و آفریقا آورده شده بودند. ورزشگاهها، آسمانخراشها و پروژههای زیرساختی که ویترین جهانی قطر را تشکیل میدهند، بر پایه استثمار صدها هزار کارگری ساخته شدند که از حقوق شهروندی و امنیت شغلی اولیه محروم بودند.
میراث بهجامانده از حمد بن خلیفه، پایهواساس رویکرد سیاسی کنونی قطر را شکل میدهد: یک پادشاهی خلیج فارس که پایگاههای نظامی در اختیار آمریکا قرار میدهد، میلیاردها دلار در کشورهای غربی سرمایهگذاری میکند، روابط خود را با جنبشهای اسلامگرای سیاسی حفظ میکند و همه اینها را زیر چتر ادبیات «میانجیگری» و «قدرت نرم» ترکیب مینماید.