تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
سهشنبه، ۲۳ تیر ۱۴۰۵
منبع: الاخبار
نویسنده: محمد خواجوی
سهشنبه، ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶
پیامهای هشدار دهنده ایران به عمان: آمریکا را در تنگه هرمز درگیر نکنید
تهران از اعلام مسیر عبور کشتیها از سواحل عمان توسط مسقط شگفتزده شد.
تهران | همزمان با تشدید تنشهای نظامی بین ایران و ایالات متحده بر سر کنترل تنگه هرمز، سلطاننشین عمان خود را در قلب یک معادله پیچیده و دوگانه میبیند که به موقعیت آن در کرانه جنوبی تنگه مربوط میشود. از یک سو، در حال مذاکره با تهران در مورد ترتیبات جدید عبور کشتیها است، از سوی دیگر، تحت فشار آمریکا، مجبور به باز کردن یک مسیر جایگزین در آبهای خود شده است، اقدامی که نارضایتی ایران را برانگیخته است.
در همین زمینه، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، دیروز در کنفرانس مطبوعاتی هفتگی خود، به مذاکرات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، با مقامات عمانی در مسقط در روز شنبه گذشته پرداخت و گفت: «تلاشهای ما بر دستیابی به یک سازوکار برای تضمین عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز، با هماهنگی عمان، متمرکز بود، اما متاسفیم که این به دلیل فشارهای آشکار و پنهان آمریکا بر مسقط محقق نشده است. بقایی با لحنی که سرزنش طرف عمانی را در بر داشت، افزود: «ما از دوستانمان در عمان انتظار داشتیم که همکاری لازم را برای حفظ امنیت و حاکمیت هر دو کشور هممرز با تنگه هرمز نشان دهند.»
شایان ذکر است که رویکرد ایران برای مذاکره با عمان در مورد تنگه هرمز مبتنی بر تفسیر آن از ماده ۵ تفاهمنامه ۱۴ مادهای امضا شده در ۱۸ ژوئن است. طبق این تفسیر ایران، مدیریت تردد دریایی در تنگه هرمز کاملاً در حوزه اختیارات تهران است. ایران خود را تنها مرجع ذیصلاح برای تعیین مسیرهای کشتیرانی میداند و معتقد است که تمام ترانزیتها باید منحصراً از طریق مسیرهایی که تعیین میکند، انجام شود، چه این مسیرها از آبهای ساحلی ایران عبور کنند و چه از آبهای ساحلی عمان.
این سیاست دوگانه فشار بر مسقط را کاهش نداد، بلکه آن را در مرکز هدفگیری از هر دو طرف قرار داد.
براین اساس، ایران اصرار دارد که هرگونه ترتیبات آتی برای مدیریت تردد دریایی در تنگه هرمز باید منحصراً بین این کشور و عمان، از طریق مذاکره و تفاهم دوجانبه، با در نظر گرفتن پیامدهای جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران تعیین شود. به عبارت دیگر، تفسیر تهران از این بند در تفاهمنامه بر این اصل استوار است که حاکمیت انحصاری ایران بر تنگه و حق آن برای تعیین مسیرهای ترانزیتی مجاز، ثابت و غیرقابل مذاکره است، در حالی که همکاری با عمان در چارچوبی شکل میگیرد که اراده و انتخاب ایران عامل اصلی آن است.
بر این اساس، ایران بلافاصله پس از امضای تفاهمنامه، مذاکراتی را با طرف عمانی برای ایجاد سامانه جدیدی برای عبور کشتی از این تنگه آغاز کرد. دو طرف حتی حدود دو هفته پیش از تشکیل کمیته مشترکی برای این منظور خبر دادند. با این حال، آنچه قابل توجه است این است که مسقط همزمان با واشنگتن وارد مذاکره شد و سپس تحت فشار آمریکا مسیری را برای عبور کشتیها در امتداد سواحل سلطاننشین اعلام کرد. این برای تهران غیرقابل قبول بود، و هفته گذشته حملات خود را به کشتیهایی که از مسیر جنوبی استفاده میکردند آغاز کرد و به اوج خود در اعلام اخیر خود مبنی بر بستن کامل تنگه هرمز منجر شد. ایران این اقدامات را با این استدلال توجیه میکند که در این تفاهمنامه تصریح شده است که در ۶۰ روز اول پس از اجرای آن، کشتیرانی در تنگه را تنظیم میکند و ترتیبات بعدی به طور مشترک توسط ایران و عمان انجام میشود.
معضل اساسی برای ایران اکنون در این واقعیت نهفته است که عمان، که قرار است در تدوین رژیم جدید ترانزیت شریک باشد، با اعلام مسیر مستقل در آبهای خود، به بخشی از طرح آمریکاییها برای جلوگیری از تثبیت نفوذ و کنترل مطلق تهران بر تنگه هرمز تبدیل شده است.
به نظر میرسد که عمان، از طریق این رویکرد دوگانه، تلاش میکند فشارهایی را که از هر سو آن را احاطه کرده است، مدیریت و متعادل کند. از یک سو، مسقط روابط نزدیکی با تهران دارد و سالهاست که نقش میانجی محوری بین ایالات متحده و ایران ایفا کرده است. در نتیجه، به مذاکرات با ایران در مورد سازوکار ناوبری در تنگه هرمز چراغ سبز نشان داده است. در واقع، مشارکت آن در این مذاکرات یک مزیت استراتژیک محسوب میشود که با تأثیرگذاری مستقیم بر ترافیک در یکی از مهمترین آبراههای بینالمللی، وزن ژئوپلیتیکی آن را افزایش میدهد. از سوی دیگر، مسقط به عنوان متحد واشنگتن، خود را در موقعیتی میبیند که اجازه رویارویی مستقیم با ایالات متحده را نمیدهد. این امر آن را مجبور میکند تا امتیازات مشابهی را به طرف آمریکایی ارائه دهد و سعی کند هر دو طرف را بازی دهد و از همسویی با هیچ یک از طرفین درگیری خودداری کند.
با این حال، این سیاست دوگانه فشارها بر عمان را کاهش نداده است؛ بلکه آن را در مرکز هدف قرار دادن از هر دو طرف قرار داده است. ایران، علاوه بر هدف قرار دادن کشتیهایی که از مسیر ساحلی عمان عبور میکردند، دو روز پیش دامنه پیامهای میدانی خود را گسترش داد تا مناطق ساحلی درون خود سلطنت عمان را نیز شامل شود. این تنها یک روز پس از سفر عراقچی به مسقط برای مذاکره با مقامات عمانی صورت گرفت، نشانه روشنی از اینکه تهران مذاکرات و تلاشها برای جلب همکاری عمان در مدیریت تنگه هرمز را با هشدار مستقیم به مسقط در مورد مشارکت در ترتیبات ایالات متحده یا نزدیک شدن به واشنگتن ترکیب میکند.
در پاسخ، ایالات متحده نه تنها فشار پنهانی بر عمان وارد میکند، بلکه در صورت ادامه هماهنگی با ایران، آشکارا آن را تهدید به مجازات میکند. دو ماه پیش، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، سلطاننشین را به حمله نظامی تهدید کرد، پیش از آنکه دیروز با بیانیهای تحریکآمیز بگوید: «ایالات متحده ممکن است به زودی کنترل تنگه هرمز را به دست گیرد و برای آن پول دریافت خواهد کرد.» او در مصاحبهای با «فاکس نیوز» افزود: «ما از تنگه هرمز محافظت خواهیم کرد و ممکن است کنترل آن را به دست بگیریم. ما نگهبان تنگه خواهیم بود. میتوانیم آن را فرشته نگهبان بنامیم. و باید برای این مأموریت از نظر مالی پاداش بگیریم.»