من گفتم درک من این است که دولت بریتانیا اکنون پیشنهاد میکند که دولتهای ما باید نوعی کودتا را برای جایگزین کردن دکتر مصدق تشویق کنند. سِر کریستوفر پاسخ داد که دولت او به هیچوجه در باره این نکته تصمیم نگرفته است، اما فکر میکند باید این را به طور جدی در نظر گرفت و از ما خواست که در اینمورد فکر کنیم. آقای نیتز پرسید آیا ممکن است سازمانی را که بریتانیاییها در ایران با آن در تماس هستند بدون سعی برای جایگزین کردن دکتر مصدق با دست زدن به یک کارزار علیه کاشانی و توده آزمایش کرد. سِر کریستوفر استیل افزود، برای هر کسی اگر نگوییم غیرممکن، دشوار خواهد بود، که بخواهد کار مؤثری علیه توده انجام دهد، بدون اینکه آن کس کنترل ماشین دولتی را به دست گیرد، آقای جرنیگن با این نظر موافق بود.
افسران تودهای در زندان رژیم کودتا
تارنگاشت عدالت – بایگانی دورۀ دوم
برگردان: ع. سهند
فوق محرمانه
وزارت امور خارجه
یادداشت گفتوگو
۳ دسامبر ۱۹۵۲
موضوع: پیشنهاد بریتانیا برای سازماندهی یک کودتا در ایران
شرکتکنندگان برتانیایی:
سِر کریستوفر استیل
آقای برنارد بوروس
شرکتکنندگان آمریکایی:
آقای ماتیوس
آقای نیتز
آقای جرنیگن
سِر کریستوفر استیل به گفتو گوهای غیررسمی پیشین پیرامون نبرد با کمونیسم در ایران اشاره کرد و گفت که دولت بریتانیا هنوز به هیچ نتیجه قطعی نرسیده است. اما، او فکر میکرد که هم شرکتکنندگان بریتانیایی و هم شرکتکنندگان آمریکایی در گفتوگوهای اخیر به طور مشخص تصمیم گرفته اند که فقط سه خط ممکن برای رویدادها در ایران وجود دارد:
۱- مصدق در قدرت خواهد ماند و گامهایی برای مقابله با توده برخواهد داشت؛
۲- مصدق با کمک یا بدون کمک برتیانیاییها و آمریکاییها سقوط خواهد کرد و با کسی که به برداشتن گامهای قطعی علیه کمونیستها مایل باشد، جایگزین خواهد شد؛
۳- تغییری در رفتار دولت صورت نخواهد گرفت و کمونیستها تدریجاً کنترل را به دست خواهند گرفت.
نظر بریتانیا این بود که بسیار بعید است که مصدق کار مؤثری علیه کمونیستها انجام دهد. آنها احساس میکردند که مصدق طبیعتاً مرددتر از آن است که یک موضع قوی اتخاذ کند. آقای بوروس اشاره کرد که در این نکته بین بریتانیاییها و آمریکاییها اختلاف نظر وجود دارد. آقای جرنیگن تأیید کرد که وزارت امور خارجه و سفیر (هندرسن) باور دارند که مصدق از صمیم قلب ضدکمونیست است و اینکه اگر او بتواند نفت را حلوفصل کند یا به هر طریق موضع مالی دولت خود را مستحکم نماید، موضع سختتری علیه توده در پیش خواهد گرفت.
من گفتم درک من این است که دولت بریتانیا اکنون پیشنهاد میکند که دولتهای ما باید نوعی کودتا را برای جایگزین کردن دکتر مصدق تشویق کنند. سِر کریستوفر پاسخ داد که دولت او به هیچوجه در باره این نکته تصمیم نگرفته است، اما فکر میکند باید این را به طور جدی در نظر گرفت و از ما خواست که در اینمورد فکر کنیم. من پرسشهایی را درباره تضمین موفقیت چنین اقدامی مطرح کردم، اما فقط پاسخهای کلی دریافت کردم. سِر کریستوفر و بوروس پذیرفتند که در طرح عناصری از بلاتکلیفی و خطر وجود دارد. اما، آنها اصرار کردند که این ممکن است از ادامه اتکاء بر دولت مصدق به مثابه یک سد علیه کمونیستها خطر کمتری داشته باشد.
آقای نیتز پرسید آیا ممکن است سازمانی را که بریتانیاییها در ایران با آن در تماس هستند بدون سعی برای جایگزین کردن دکتر مصدق با دست زدن به یک کارزار علیه کاشانی و توده آزمایش کرد. اگر آن کارزار موفق شود گواه خوبی از امکان راه انداختن یک کودتا برای سرکار آوردن یک دولت جدید خواهد بود. آقای بوروس فکر نمیکرد این امکانپذیر باشد، زیرا شک داشت سازمان ایرانی به عملیاتی که در برکنار کردن مصدق درگیر نباشد علاقه نشان دهد. سِر کریستوفر استیل افزود، برای هر کسی اگر نگوییم غیرممکن، دشوار خواهد بود، که بخواهد کار مؤثری علیه توده انجام دهد، بدون اینکه آن کس کنترل ماشین دولتی را به دست گیرد، آقای جرنیگن با این نظر موافق بود.
من گفتم ما ایده کودتا را رد نمیکنیم، اما احساس میکنیم حداقل یک تلاش دیگر برای رسیدن به حلوفصل نفت با مصدق باید صورت گیرد. من به آنها خاطرنشان کردم که ما در حال حاضر بر روی یک خط جدید رویکرد کار میکنیم و اینکه آقای نیتز به زودی برای مذاکره بیشتر به لندن خواهد کرد. من همچنین گفتم که دولت کنونی برای گرفتن تصمیمات جدی از این نوع در موقعیت خوبی نیست، زیرا به زودی دوره آن تمام خواهد شد. سِر کریستوفر گفت که کاملاٌ این را درک میکند و انتظار هیچ پاسخ قطعی فوری از ما را ندارد، گرچه احتمالاً لازم خواهد بود که تا پایان ژانویه تصمیم گرفت، زیرا بهترین زمان برای کودتا در بهار خواهد بود و مقدار مشخصی تدارکات لازم خواهد بود.
توافق شد که در حال حاضر هیچ اقدام مشخصی صورت نگیرد، اما ما پیشنهاد را در نظر خواهیم داشت. همچنین توافق شد که تا اطلاع ثانوی هیچ گفتوگویی بین نمایندگان «سیا» و سرویس جاسوسی بریتانیا صورت نگیرد. بوروس گفت که دو افسر اطلاعاتی بریتانیا که اکنون در واشنگتن هستند تقريباً بلافاصله به لندن بازخواهند گشت و اینکه در هر حال فکر شد که رجحان این است که گفتوگوهای تکنیکی در خاورمیانه صورت گیرد.
***
روايت «فارس» از این سند
خبرگراری فارس
۱۸ مرداد ۱۳۹۶
انتشار اسناد جدید درباره نقش انگلیس در کودتای ۲۸ مرداد علیه دولت مصدق
اسناد وزارت خارجه آمریکا که به تازگی از حالت محرمانه خارج شدهاند نقش لندن را در کودتا علیه دولت مصدق در ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ مورد تأکید قرار میدهند.
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری فارس، اسناد وزارت خارجه آمریکا که روز سهشنبه از حالت محرمانه خارج شدهاند نقش لندن را در کودتا علیه دولت مصدق در ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ مورد تأکید قرار میدهند.
این اسناد را موسسه غیرانتفاعی «آرشیو امنیت ملی امریکا» روز سهشنبه منتشر کرد. دو پژوهشگر این موسسه اسناد جدید را «اولین تأیید رسماً منتشر شده از هدف اعلامشده انگلیس در اواخر سال ۱۹۵۲ (برابر با ۱۳۳۲ هجری شمسی) برای متقاعد کردن واشنگتن به عزل مصدق از قدرت» توصیف کردهاند.
این دو یادداشت تا قبل از این «فوق محرمانه» بودهاند و در بخش عنوان آنها عبارت «پیشنهاد بریتانیا برای سازماندهی کودتا در ایران» درج شده است.
روزنامه فایننشالتایمز انگلیس نوشته انتشار این اسناد، اطلاعات تازهای درباره ارزیابی لندن از فضای سیاسی ایران در آن زمان و احساس خطر این کشور از تهدید منافعش در تهران در اختیار قرار میدهد.
یادداشتهای وزارت خارجه آمریکا نشان میدهند مقامهای انگلیسی و آمریکا از مهرماه سال ۱۳۳۱ دستکم سه بار برای بحث درباره سرنگون کردن دولت مصدق دیدار کردهاند. «کریستوفر استیل»، دومین مقام عالیرتبه سفارت انگلیس در واشنگتن این ایده را با مقامهای آمریکایی در میان گذاشته است.
دولت انگلیس در سالهای گذشته بارها مقامهای آمریکایی را برای جلوگیری از اعلان علنی نقش لندن در کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ تحت فشار قرار دادهاند.
به همین دلیل، سندهای تازه انتشار یافته جزو مواردی بودهاند که از مجموعه مفصل اسنادی که چند وقت پیش وزارت خارجه آمریکا برای اولین بار درباره طراحی کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ منتشر کرد حذف شدهاند.
به نوشته وبسایت آرشیو امنیت ملی آمریکا در حالی که عنوان و تاریخ این دو سند در مجموعه اسناد اخیراً منتشر شده وزارت خارجه آمریکا گنجانده شدهاند محتوای آنها به کل حذف شده و جای آنها خالی گذاشته شده است.
اولین یادداشت با عنوان «پیشنهاد سازماندهی کودتا در ایران» مربوط به تاریخ ۲۶ نوامبر ۱۹۵۲ (ششم آذرماه۱۳۳۱) است. در این یادداشت «هنری بایرود»، دستیار وزیر خارجه آمریکا به مافوقش، «فریمن متیوز» که معاون قائم وقت مقام وزیر خارجه است اطلاع داده که مشاور سفیر انگلیس ، «کریستوفر استیل» خواستار نشستی با موضوع بحث درباره یک کودتای احتمالی شده است.
«بایرود» در این یادداشت به «متیوز» خاطرنشان کرده که سفارت انگلیس قبلاً و برای اولین بار این پیشنهاد را در قالب سندی به تاریخ ۸ اکتبر ۱۹۵۲ (۱۷مهرماه ۱۳۳۱) مکتوب کرده است.
سند دوم که در بخش عنوان آن عبارت «پیشنهاد بریتانیا برای سازماندهی کودتا در ایران» درج شده یادداشتی مربوط به ۳ دسامبر ۱۹۵۲ (۱۳ آذر۱۳۳۱) است. این سند، صورتجلسه مربوط به دیدار دیدار مقام وزارت خارجه آمریکا با «کریستوفر استیل» است.