تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
یکشنبه، ۵ مهر ۱۴۰۵
منبع: «چپ» (soL)
یکشنبه، ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶
انتخابات پارلمانی در روسیه در پنجمین سالگرد جنگ: حزب «روسیه متحد» چگونه آرای خود را افزایش داد؟
جنبه شگفتانگیز این انتخابات فقط این نیست که حزب حاکم اکثریت خود را حفظ کرد؛ بلکه حزب «روسیه متحد» سهم آرای لیست حزبی خود را از ۴۹.۸۲ درصد در سال ۲۰۲۱ به حدود ۵۸ درصد در این انتخابات افزایش داد. این افزایش در زمانی رخ داد که جنگ چهار سال و نیم به طول انجامیده بود، رشد اقتصادی به شدت کند شده بود و آثار جنگ به طور مستقیمتر در داخل کشور احساس میشد. بنابراین، یکی از پرسشهای اساسی که انتخابات ۲۰۲۶ ایجاد میکند این است که حزب حاکم چگونه توانست با وجود طولانی شدن جنگ و رکود اقتصادی، حمایت رایدهندگان را افزایش دهد.
انتخابات برای تعیین نهمین دوره دومای دولتی در روسیه بین ۱۸ تا ۲۰ سپتامبر برگزار شد. این انتخابات برای دومایِ دارای ۴۵۰ کرسی، در محیط سیاسی و اقتصادی متفاوتی نسبت به انتخابات سال ۲۰۲۱ برگزار شد؛ زیرا این نخستین انتخابات پارلمانی از زمان آغاز جنگ در اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ بود.
بر اساس نتایج نهایی شده توسط «کمیسیون مرکزی انتخابات فدراسیون روسیه» در ۲۵ سپتامبر، «روسیه متحد» ۳۴۹ کرسی در دومای جدید به دست آورد. «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» ۳۷ کرسی، «حزب لیبرال دموکرات روسیه» ۲۳ کرسی، «مردم جدید» ۱۹ کرسی و «روسیه عادل» ۱۷ به دست آوردند. «رودینا» یک کرسی به دست آورد و چهار نامزد مستقل نیز وارد دوما شدند. بنابراین، «روسیه متحد» اکثریت دو سوم خود یعنی ۳۰۰ کرسی مورد نیاز برای اصلاحات قانون اساسی را حفظ کرد.
نکته قابلتوجه در این انتخابات، صرفاً حفظ اکثریت توسط حزب حاکم نیست؛ بلکه حزب «روسیه متحد» توانست آرای فهرست حزبی خود را از ۴۹٫۸۲ درصد در سال ۲۰۲۱ به حدود ۵۸ درصد در این انتخابات افزایش دهد. این افزایش در شرایطی رخ داد که جنگ چهار سال و نیم به طول انجامیده، رشد اقتصادی بهشدت کند شده و پیامدهای جنگ بهطور مستقیمتری در داخل کشور احساس میشود.
از این رو، یکی از پرسشهای اساسی مطرحشده در پی انتخابات ۲۰۲۶ این است که حزب حاکم چگونه با وجود تداوم جنگ و کندی رشد اقتصادی، موفق به افزایش حمایت رأیدهندگان شده است.
چهار سال و نیم جنگ: کندی رشد اقتصادی و عدم اطمینان
اقتصاد روسیه در سالهای نخست جنگ، به پشتوانه افزایش مخارج دولتی، تولیدات صنایع دفاعی و تقاضای داخلی قوی، به روند رشد خود ادامه داد؛ با این حال، از سال ۲۰۲۵ به بعد، آهنگ رشد بهطور قابلتوجهی کند شد. بر اساس پیشبینیهای بهروزرسانیشدهای که وزارت توسعه اقتصادی در ۲۴ سپتامبر منتشر کرد، انتظار میرود اقتصاد روسیه در سال ۲۰۲۶ فقط ۰.۶ درصد رشد داشته باشد و نرخ تورم در پایان سال به ۶.۸ درصد برسد. کاهش سرمایهگذاری و تولیدات صنعتی نیز نشان میدهد که روند کند شدن اقتصاد، شتاب بیشتری میگیرد.
با این حال، کندی رشد اقتصادی هنوز به کاهش کلی درآمد و مصرف خانوارها منجر نشده است. دستمزدها و تقاضای داخلی همچنان نسبتاً قوی است. از این رو، تصویری که در آستانه انتخابات پدیدار میشود، نه لزوماً یک بحران اقتصادی فراگیر، بلکه اقتصادی است که در آن شتاب رشدِ سالهای نخست جنگ از دست رفته و فشار تورم و هزینههای بالای استقراض رو به افزایش است.
طولانی شدن جنگ، عدم اطمینانی فراتر از شاخصهای اقتصادی ایجاد کرده است. پس از گذشت چهار سال و نیم، چشمانداز روشنی از زمان و شرایط پایان یافتن این جنگ وجود ندارد. نظرسنجیهای پیش از انتخابات و گزارشهای میدانی، حاکی از افزایش احساس خستگی از جنگ و نگرانی نسبت به آینده در میان بخشهایی از جامعه است. احتمال بسیج نیروهای جدید، افزایش قیمتها و بلاتکلیفی درباره مدت زمان ادامه جنگ، از جمله عوامل این نگرانی به شمار میروند.
تأثیر مادی جنگ در داخل کشور نیز بیش از پیش نمایان شده است. حملات پهپادی به پالایشگاههای نفت و سایر زیرساختهای اقتصادی توسط اوکراین، گاهی بر عرضه و قیمت سوخت تأثیر گذاشته است. همچنین پیشبینی میشود که کسری بودجه فدرال برای سال ۲۰۲۶، بهجای رقم ۱.۶ درصد که در ابتدا برآورد شده بود، به حدود ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی برسد. آنتون سیلوانوف، وزیر دارایی، افزایش هزینههای نظامی و همچنین مخارج اضافی برای تقویت پدافند هوایی و کاهش پیامدهای کمبود سوخت را از دلایل فشار بر بودجه عنوان کرد.
همه اینها به آن معنا نیست که روسیه در حال تجربه یک بحران اقتصادی یا اجتماعی فراگیر است. با این حال، انتخابات سال ۲۰۲۶ در شرایطی برگزار شد که پویایی اقتصادیِ سالهای نخست جنگ تضعیف شده، ابهام درباره زمان پایان جنگ همچنان باقی بود و هزینههای آن نیز ملموستر شده بود. در چنین شرایطی، اینکه حزب «روسیه متحد» نهتنها آرا را از دست نداد، بلکه حدود هشت درصد نسبت به سال ۲۰۲۱ رشد کرد، یکی از نتایج اصلی انتخابات محسوب میشود که نیازمند توضیح است.
دومای جدید: همزمان با تحکیم قدرت حزب حاکم، موازنه قوا تغییر کرده است
در روسیه، نیمی از ۴۵۰ کرسی مجلس دوما از طریق فهرستهای حزبی و نیم دیگر از طریق انتخاباتی تعیین میشوند که در آن نامزدها بهطور مستقیم در حوزههای انتخابیه خود با یکدیگر رقابت میکنند. حزب «روسیه متحد» با کسب حدود ۵۸ درصد آرا در بخش فهرستهای حزبی و در نتیجه تسلط خود بر حوزههای انتخابیه، با تصاحب ۳۴۹ کرسی، اکثریت لازم برای تغییرات قانون اساسی را حفظ کرد.
موازنه قوا میان سایر احزاب نیز دستخوش تغییر شد. سهم آرای «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» از ۱۸٫۹۳ درصد در سال ۲۰۲۱ به حدود ۱۳٫۸ درصد کاهش یافت؛ در حالی که آرای «حزب لیبرال دموکرات» از ۷٫۵۵ درصد به حدود ۹ درصد و آرای حزب «مردم جدید» از ۵٫۳۲ درصد به حدود ۸ درصد افزایش پیدا کرد. سهم آرای حزب «روسیه عادل» نیز از ۷٫۴۶ درصد به حدود ۵ درصد افت کرد. بدین ترتیب، حزب «روسیه متحد» تقویت شد و «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» و حزب «روسیه عادل» تضعیف شدند، در حالی که «حزب لیبرال دموکرات» و «مردم جدید» آرا خود را افزایش دادند.
دوما جدید نیز مستقیماً تحت تأثیر جنگ قرار دارد. بر اساس دادههای «کمیسیون مرکزی انتخابات»، ۴۶ نفر از شرکتکنندگان در جنگ اوکراین به عنوان نماینده انتخاب شدند که ۴۱ نفر از آنها عضو حزب «روسیه متحد» هستند.
در حوزههای رأیگیری خارج از کشور، وضعیت متفاوتی مشاهده شد: در بسیاری از کشورها، حزب «مردم جدید» پیشتاز بود. با این حال، از آنجا که رأیدهندگان خارج از کشور بخش کوچکی از کل رأیدهندگان را تشکیل میدهند و لزوماً نماینده کل جامعه رأیدهندگان نیستند، دشوار میتوان بر اساس این نتایج، در مورد کل روسیه نتیجهگیری کرد.
افول «حزب کمونیست فدراسیون روسیه»
یکی از نتایج چشمگیر انتخابات سال ۲۰۲۶ این بود که «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» بخش قابلتوجهی از حمایتی را که پنج سال قبل از آن داشت، از دست داد. این حزب در سال ۲۰۲۱ حدود ۱۸.۹۳ درصد از آرا را به دست آورده بود، اما این رقم در سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۳.۸ درصد کاهش یافت؛ همچنین تعداد کرسیهای پارلمانی آن از ۴۸ به ۳۷ کرسی کاهش پیدا کرد.
«حزب کمونیست فدراسیون روسیه» با وجود ادامه مخالفتهای خود با سیاستهای اقتصادی و اجتماعی دولت، نتوانست در دورهای که رکود اقتصادی آشکاری حاکم بود، این نارضایتیها را به نفع خود بسیج کند. این موضوع تا حدودی به این واقعیت نسبت داده میشود که مشکلات اقتصادی هنوز به ناآرامیهای اجتماعی گسترده و شدید تبدیل نشده است، و همچنین به موضع این حزب در قبال جنگ مربوط میشود. بر اساس این دیدگاه، «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» در اصل تفاوت چندانی با موضع دولت در قبال جنگ اوکراین نداشت و به حمایت خود از عملیات نظامی ادامه داد. به نظر میرسد این موضعگیری یکی از عواملی است که میتواند توضیح دهد چرا حزب کمونیست – که در سال ۲۰۲۱ توانسته بود آرای بخشی از رأیدهندگان خارج از پایگاه سنتی خود را (که به عنوان واکنش اعتراضی علیه حزب روسیه واحد رأی داده بودند) جذب کند – در سال ۲۰۲۶ به یک جنبش اعتراضی بزرگ و مشابه تبدیل نشد.
از سوی دیگر، ارزیابی عملکرد انتخاباتی «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» صرفاً از طریق خطمشی سیاسی آن ناقص خواهد بود. در طول دوره انتخابات، برخی از نامزدهای این حزب با موانع قانونی و اداری مواجه شدند. صلاحیت چهره سرشناس، نیکولای بوندارنکو، باطل شد و صلاحیت میخائیل ماتویف نیز با حکم دادگاه لغو گردید؛ اگرچه ماتویف بعداً در مرحله تجدیدنظر، مجدداً حق شرکت در انتخابات را به دست آورد. حداقل ۱۸ سازمان منطقهای «حزب کمونیست فدراسیون روسیه»، کارزار مشترکی را علیه موارد مشابه به راه انداختند. در حالی که مشخص نیست این اقدامات تا چه حد بر ریزش کلی آرا تأثیر گذاشته است، اما این موارد در میان شرایطی که به مبارزات انتخاباتی «حزب کمونیست فدراسیون روسیه» شکل داد، برجسته و مشهود است.
افزایش آرای حزب «روسیه متحد»
بهنظر نمیرسد بتوان افزایش تقریباً هشتدرصدی آرای حزب «روسیه متحد» نسبت به سال ۲۰۲۱ را تنها به یک عامل نسبت داد. یکی از دلایل این است که با وجود کندی رشد اقتصادی، در زمان برگزاری انتخابات، فروپاشی فراگیری در سطح دستمزدها و میزان مصرف رخ نداد. اگرچه جنگ طولانیمدت و عدم اطمینان نسبت به آینده موجب خستگی و فرسودگی بخشی از جامعه شده بود، اما این وضعیت مستقیماً به گرایش سیاسی مخالف دولت منجر نشد.
ساختار گزینههای پیش روی رأیدهندگان نیز باید هنگام ارزیابی نتایج در نظر گرفته شود. در حالی که «حزب کمونیست فدراسیون روسیه»، «حزب لیبرال دموکرات»، حزب «مردم جدید»، و حزب «روسیه عادل» در دوما هویتهای سیاسی و سیاستهای اقتصادی متفاوتی دارند، اما در مورد ادامه جنگ، جدایی اساسی از دولت نشان ندادند. فهرست فدرال حزب «یابلوکو» که آشکارا با جنگ مخالفت میکرد، نتوانست در انتخابات شرکت کند.
فهرست نامزدهای حزب «یابلوکو» در ابتدا توسط کمیسیون مرکزی انتخابات ثبت شد. با این حال، پس از درخواست تجدیدنظر از جانب حزب «رودینا» [ماممیهن]، دیوان عالی روسیه در ۱۰ اوت ثبت نام آن را لغو کرد. درخواست تجدیدنظر حزب نیز رد شد. دادگاه به نقض قوانین انتخابات استناد کرد، در حالی که رهبری «یابلوکو» استدلال کرد که این تصمیم انگیزه سیاسی داشته است. مبارزات انتخاباتی این حزب بر درخواست آتشبس و مذاکرات بین روسیه و اوکراین تأکید داشت.
تغییر قابل توجه دیگری در میزان مشارکت رای دهندگان رخ داد. بر اساس داده های نهایی «کمیسیون مرکزی انتخابات»، مشارکت از ۵۱.۷۲ درصد در سال ۲۰۲۱ به ۵۹.۸ درصد افزایش یافته است. این افزایش تقریباً هشت درصدی هم به علاقه رأی دهندگان و هم به اجرای اقداماتی نسبت داده می شود که رأی گیری را تسهیل می کند. تمدید مدت رایدادن به سه روز، رایگیری الکترونیکی و کارزار اطلاع رسانی سراسری رای دهندگان توسط اداره انتخابات نیز به عنوان عوامل موثر در افزایش مشارکت ذکر شده است. به عنوان بخشی از برنامه «اطلاعرسانی کمیسیون مرکزی انتخابات» (InformUİK) تقریباً ۳۰۰,۰۰۰ مسئول انتخابات از بیش از ۴۸ میلیون خانوار بازدید کردند که به بیش از ۷۳ میلیون رای دهنده رسید.
جنگ، که چهار سال و نیم به طول انجامیده بود، و همچنین کندی محسوس رشد اقتصادی، شرایطی را پدید آورده بودند که میتوانست حمایت از حزب حاکم را تضعیف کند. با این حال، این وضعیت به کاهش آرای حزب «روسیه متحد» منجر نشد؛ بلکه این حزب میزان حمایت مردمی خود را نسبت به سال ۲۰۲۱، حدود هشت واحد درصد افزایش داد. عواملی همچون عدم تبدیل رکود اقتصادی به بحرانی فراگیر در زمینه درآمد و مصرف، عدم جهتگیری نارضایتیهای ناشی از جنگ به سوی یک بدیل سیاسی مشخص، و نیز افزایش مشارکت رأیدهندگان، از جمله دلایل اصلی این نتیجه به شمار میروند.