تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
منبع: مرکز ویلسون
نویسنده: جفری رابرتز
مقدمه جفری رابرتز بر ترجمه انگلیسی «پیشنهاد مولوتوف برای پیوستن اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به ناتو»
سند زیر ترجمهای از پیشنهاد و. م. مولوتف به پرزیدیوم شوروی در مارس ۱۹۵۴ برای ارسال یک یادداشت دیپلماتیک از جانب اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به قدرتهای غربی است، که در آن تمایل شوروی برای بررسی پیوستن به ناتو اعلام شود. بستر یادداشت مولوتف، راهاندازی کارزار شوروی برای «امنیت جمعی اروپا» در کنفرانس وزرای خارجه برلین در فوریه ۱۹۵۴ بود. در آن کنفرانس، مولوتف گزینه شوروی برای طرحهای غربی برای «جامعه دفاعی اروپا» (EDC) (شامل مشارکت نیروهای آلمان غربی دوباه مسلح شده- یک معاهده امنیت جمعی عمومی اروپا- را پیشنهاد کرد. این پیشنهاد در واقع با مجموعه دیگری از پیشنهادات شوروی پیرامون مسأله آلمان، از جمله یکپارچگی دوباره آلمان و بیطرفی آلمان در جنگ سرد، مرتبط بود.
پیشنهاد امنیت جمعی مولوتوف به دو دلیل توسط نمایندگان غربی رد شد. اولاً، به این دلیل که ایالات متحده از معاهده پیشنهادی کنار گذاشته شده بود، و همراه با چین کمونیست به سطح ناظر تنزل یافته بود. ثانیاً، به این دلیل که گفته میشد پیشنهاد شوروی هدف ایجاد اختلال در ناتو و همچنین متوقف ساختن تأسیس «جامعه دفاعی اروپا» بود. مولوتوف با گفتن اینکه پیشنهاد شوروی میتواند ترمیم شود و او آماده متقاعد شدن درباره ارزش ناتو به مثابه یک سازمان دفاعی است، به این انتفادات پاسخ داد.
زمانیکه مولوتوف به مسکو بازگشت، آندری گرومیکو، معاون وزیر امور خارجه را موظف نمود پیشنهاداتی را در ارتباط با پیشبرد کارزار امنیت جمعی شوروی تدوین کند. گرومیکو در ۱۰ مارس پیشنویس یک یادداشت برای پرزیدیوم را به مولوتف ارائه نمود، که در آن پیشنهاد میشد موضع شوروی درباره امنیت جمعی اروپا باید اصلاح شود تا (الف) امکان مشارکت کامل ایالات متحده در این نظام و (ب) امکان پیوستن اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به ناتو فراهم شود.[۱] پیش نویسهای دیگری در ۲۰ و ۲۴ مارس به مولوتوف ارائه شد.[۲] این پیشنویسها مشروحاً توسط مولوتوف تصحیح شد.
تغییر عمدهای که توسط مولوتوف ایجاد شد حذف نظر گرومیکو مبنی بر پیوستن اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به ناتو تحت شرایط خاص، و جایگزین کردن آن با این فرمول بود که اتحاد شوروی آماده گفتوگو با طرفهای علاقمند بود. او همچنین یک بند اضافه کرد که میگفت پیامدهای عضویت احتمالی شوروی در ناتو باید حتی در حال حاضر در نظر گرفته شود (به بند ۹ در سند زیر مراجعه نمایید).
نسخه نهایی یادداشت در ۲۶ مارس به همراه متن پیشنهادی شوروی برای قدرتهای غربی، برای مالنکف و خروشچف ارسال شد. این متن بدون تغییر در ۳۱ مارس ۱۹۵۴ برای بریتانیا، فرانسه و ایالات متحده ارسال شد. در نسخه نهایی دو اصلاحیه بر پیشنویس شوروی پیرامون امنیت جمعی اروپا گتجانده شد: ایالات متحده از مشارکت رسمی در نظام امنیت جمعی اروپا مستثنی نخواهد شد و اگر ناتو از ماهیت تهاجمی خود دست بردارد، اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی آماده است مشارکت در این سازمان را بررسی کند. در پایان یادداشت گفته شد، ناتو «به مثابه یک اتحاد نظامی بسته از دولتها وجود نخواهد داشت و به روی دیگر کشورهای اروپایی باز خواهد شد، و در کنار ایجاد یک نظام مؤثر امنیت جمعی اروپایی، برای ترویج صلح جهانی، از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.»[۳]
روند اداری که از طریق آن پیشنهاد شوروی در داخل تهیه شد، نمونهای از عملکرد وزارت خارجه مولوتف بود، بدین معنی که، شخصاً پیشنویسهای متعددی را که توسط معاونین او تهیه میشد پیش از ارسال به پرزیدیوم برای تصویب (در وهله اول برای خروشچف و مالنکوف)، به صورت دستی تصحیح میکرد. اما، غیرعادی بود که مولوتوف برای توجیه آنچه که پیشنهاد شده بود یک یادداشت طولانی و توصیفی به پرزیدیوم ارائه نماید. او معمولاً به انضمام پیشنهادات وزارت امور خارجه فقط یادداشت کوتاهی میفرستاد که بعداً در گفتوگوی شخصی در سطح پرزیدیوم بررسی میشد. در اینمورد، مولوتف آشکارا از پیش، نیاز به توجیه کتبی آنچه را که پیشنهاد شده بود احساس کرد.
خوانندگان، خود میتوانند قضاوت کنند که این سند درباره ماهیت کارزار شوروی برای امنیت جمعی اروپا به ما چه میگوید، اما روشن به نظر میرسد که (الف) فرمولبندی جدید موضع شوروی در ۳۱مارس ۱۹۵۴ برای پیشبرد این کارزار طراحی شده بود و (ب) مولوتوف در حالیکه بعید میدانست این پیشنهاد پذیرفته شود (ج) احتمال پیوستن اتحاد جماهیر شوروی به ناتو را تحت شرایط مشخص رد نکرد. اینرا نیز باید در نظر گرفت که گرچه مزیت تبلیغاتی موضوعی بود، که وزارت امور خارجه بارها در مراسلات خود با پرزیدیوم مطرح میکرد، اما بدین معنی نبود که پیشنهادها جدی نبودند.
در ماه مه ۱۹۵۴، قدرتهای غربی پیشنهاد شوروی برای پیوستن به ناتو را به این دلیل رد کردند که عضویت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در این سازمان با اهداف دموکراتیک و دفاعی آن ناسازگار است. با این حال، کارزار گسترده و شدید مسکو برای امنیت جمعی اروپا تا کنفرانس وزیران خارجه در اکتبر- نوامبر ۱۹۵۵ در ژنو ادامه بافت.[۴]
* جفری رابرتز، استاد و رئیس دانشکده تاریخ در دانشگاه کالج کورک، ایرلند است.
پینویسها:
[1] Foreign Policy Archives of the Russian Federation (Arkhiv Vneshnei Politiki Rossiiskoi Federatsii, or AVP RF), F. 6, Op. l3, Pap. 2, D. 9, Ll. 20-25. I am grateful to Alexei Filitov for bringing the existence of this file to my attention.
[2] Ibid., Ll. 34-37, 44-55.
[3] “Note of the Soviet Government… 31 March 1954,” Supplement to New Times, no. 14, 3 April 1954.
[4] For a more in-depth discussion, see Geoffrey Roberts, “A Chance for Peace? The Soviet Campaign to End the Cold War, 1953-1955,” Working Paper No. 57, Cold War International History Project, December 2008.