تارنگاشت عدالت- دورۀ سوم
یک‌شنبه، ۱۷ آبان ۱۴۰۵
منبع: دمکراسی مردم
نویسنده: پراکاش کارات، دبیرکل حزب کمونیست هند (مارکسیست)
یک‌شنبه، ۸ نوامبر ۲۰۲۶
امپریالیسم زمان ما: تأثیر انقلاب روسیه
برای درک امپریالیسم زمان ما و مبارزات جاری ضد- امپریالیستی، ضروری است که ریشه‌های آن را تا انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ پی بگیریم. انقلاب اکتبر نخستین انقلاب ضد- امپریالیستی و ضد- سرمایه‌داری در جهان بود. لنین در سال ۱۹۱۶ تئوری خود دربارهٔ امپریالیسم را تدوین کرده بود. او استدلال می‌کرد که امپریالیسم از نیاز قدرت‌های سرمایه‌داری به یافتن بازارهای جدید، تضمین دسترسی به منابع و شناسایی راه‌های تازه برای صدور سرمایه سرچشمه می‌گیرد. این روند به رقابت میان قدرت‌ها، منازعه و استثمار در سطح جهانی دامن می‌زند.
تئوری لنین دربارهٔ امپریالیسم، مبارزهٔ طبقه کارگر در کشورهای پیشرفته سرمایه‌داری را با مبارزات رهایی‌بخش ملیِ خلق‌های مستعمره و نیمه‌مستعمره پیوند داد. تئوری او همچنین درک مهمی از تضادهای میان قدرت‌های امپریالیستی بدست داد؛ تضادهایی که به جنگ منجر می‌شوند. این تئوری مبنای استراتژی انقلابی قرار گرفت که لنین برای روسیه تدوین کرد. او روسیه را «ضعیف‌ترین حلقه در زنجیرهٔ امپریالیسم» توصیف می‌کرد. لنین خواستار آن بود که جنگ امپریالیستی به جنگ داخلی علیه نظام تزاری تبدیل شود.
در پی این انقلاب تاریخی دو تحول مهم پدیدار شد.
نخست، استقرار سوسیالیسم در روسیه، که بعدها به اتحاد شوروی تبدیل شد، تضاد جدیدی را در عرصه جهانی میان امپریالیسم و سوسیالیسم به وجود آورد. برای نخستین بار، سوسیالیسم با پیروزی یک انقلاب، به واقعیتی عینی و مادی تبدیل شده بود.
دوم، موجی از انقلاب‌ها بود که قرن بیستم را دگرگون ساخت. این انقلاب‌ها، به شیوه‌‌های متفاوت، خصلت ضد-امپریالیستی داشتند. این روند با انقلاب روسیه آغاز شد و با انقلاب‌های چین، ویتنام، کره و کوبا ادامه یافت.
این انقلاب‌ها مبارزات رهایی‌بخش ملی علیه قدرت‌های امپریالیستی، یا مبارزات علیه طبقات حاکم داخلی را که تحت سلطه امپریالیسم قرار داشتند یا با آن متحد بودند، در برمی‌گرفتند.
توازن قوا میان امپریالیسم و سوسیالیسم به تقویت این مبارزات رهایی‌بخش ملی کمک کرد. جنبش سوسیالیستی و جنبش رهایی‌بخش ملی بیش از پیش درهم‌تنیده شدند، و این به آزادی اکثر مستعمراتی که قدرت‌های امپریالیستی داشتند، انجامید.
دوران پس از جنگ جهانی دوم با هژمونی امپریالیسم آمریکا مشخص می‌شد. نظام امپریالیستی بسرکردگی ایالات متحده، در شرایطی که جنبش‌های ضد-استعماری و مبارزات رهایی‌بخش ملی رو به گسترش بود، در پی دفاع از موقعیت جهانی خود و تحکیم آن برآمد. اردوگاه امپریالیستی به رهبری آمریکا، یک جنگ سرد را علیه اردوگاه سوسیالیستی به راه انداخت.
یورش جهانی‌سازی امپریالیستی
با این حال، جریان‌های انقلابی قرن بیستم در دو دهه پایانی این قرن مسیر معکوسی در پیش گرفتند و روند پیشین دگرگون شد. توسعه سرمایه مالی بین‌المللی، که بر اثر تمرکز و تمرکزگرایی بی‌سابقه سرمایه مالی کشورهای مختلف شکل گرفته بود، از ویژگی‌های جدید این دوره به شمار می‌رفت. این تحول، به نوبه خود، جهانی‌سازی مبتنی بر سرمایه مالی را شتاب بخشید؛ روندی که سرمایه‌داری نئولیبرال را به سراسر جهان گسترش داد. این یورش جهانی‌سازی امپریالیستی هم‌زمان با فروپاشی اردوگاه سوسیالیستی در کشورهای اروپای شرقی و ازهم‌گسیختگی اتحاد جماهیر شوروی رخ داد، و این روند را تسریع کرد.
سلطه بی‌سابقه ایالات متحده
امپریالیسم به سرکردگی ایالات متحده در دهه ۱۹۹۰ پیروزمندانه ظاهر شد و چنین به نظر می‌رسید که جهان تک‌قطبی در حال شکل‌گیری است. امپریالیسم تحت رهبری ایالات متحده، دستورکار تهاجمی خود را آغاز کرد.
پس از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، اعلام شد که «جنگ علیه تروریسم» آغاز شده است. در سال ۲۰۰۱ افغانستان مورد تهاجم نظامی قرار گرفت و پس از آن، در سال ۲۰۰۳ عراق اشغال شد؛ اشغالی که ویرانی‌های گسترده‌ای به دنبال داشت. در سال‌های بعد نیز لیبی و سوریه هدف مداخلات نظامی قرار گرفتند.
چشم‌انداز نومحافظه‌کارانه برای بازآرایی نظم جهانی به اجرا درآمد، اما این روند در نهایت به جایی رسید که ایالات متحده به استفادهٔ بی‌تمایز از نیروی نظامی روی آورد، بی‌آنکه به نتایج ملموس و قابل‌توجهی دست یابد. محدودیت‌های مداخلات نظامی آمریکا آشکار شد. در افغانستان، پس از خروج همه نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱، طالبان بار دیگر قدرت را به دست گرفت.
امپریالیسم معاصر نه‌تنها با مداخله نظامی، بلکه با اعمال فشار اقتصادی و جنگ اقتصادی نیز شناخته می‌شود.
ایالات متحده و متحدان غربی آن، کشورهایى را که از نظر آنان تهدیدی برای هژمونی‌شان به شمار می‌روند یا دولت‌هایشان از تبعیت از خواسته‌های آمریکا خودداری می‌کنند، هدف تحریم‌های اقتصادی قرار می‌دهند. چنین کشورهایی ممکن است در فهرست دولت‌های حامی تروریسم قرار گیرند یا با آن‌ها در نظام بین‌الملل همچون دولت‌های مطرود رفتار شود. کشورهای متعددی همچنان با تحریم‌های اعمال‌شده از سوی آمریکا و متحدان آن مواجه‌اند. کوبا، ونزوئلا، ایران و کرهٔ شمالی از جمله کشورهایی هستند که بیش‌ترین آسیب را از این تحریم‌ها دیده‌اند.
در همین حال، در چارچوب نظام نئولیبرالیسم، سرمایه مالی شکوفا شد و به تشدید نابرابری‌ها، هم در داخل کشورهای پیشرفته سرمایه‌داری و هم میان کشورهای ثروتمند و فقیر، انجامید. غارت بی‌مهار منابع طبیعی و تلاش برای به حداکثر رساندن سود، به هر قیمتی که تمام شود، موجب تخریب محیط زیست و گرمایش جهانی شد.
در آغاز قرن بیست‌ویکم، امپریالیسم آمریکا در اوج قدرت خود قرار داشت. این کشور می‌توانست با اتکا به قدرت اقتصادی و نظامی خود و با بهره‌گیری از توان متحدان خود، همچون گروه هفت و پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، هژمونی بی‌مهار خود را اعمال کند. اما در نخستین دهه این قرن، اوضاع به‌تدریج شروع به تغییر کرد.
چالش‌های پیش روی امپریالیسم آمریکا
امپریالیسم معاصر، با ایالات متحده به‌عنوان قدرت پیشتاز آن، با سه چالش عمده روبه‌روست: بحران نئولیبرالیسم، ظهور چین به‌عنوان یک قدرت بزرگ اقتصادی و فناورانه، و گسترش چندقطبی‌گرایی. این تحولات به یکدیگر پیوسته‌اند و بازتاب‌دهندهٔ افول نسبی برتری آمریکا در یک چشم‌انداز بلندمدت هستند.
بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸، بحران نئولیبرالیسم را آشکار ساخت. از آن زمان تاکنون، سرمایه‌داری نئولیبرال نتوانسته است این بحران را حل‌کند و به نظر می‌رسد به بن‌بست رسیده است.
طبقات حاکم که قادر به یافتن راهی برای خروج از این بن‌بست نیستند، بیش از پیش به نیروهای نئونازی و نئوفاشیست متوسل می‌شوند تا با هدف قرار دادن مهاجران و اقلیت‌های مذهبی یا قومی، افکار عمومی را از مسائل اصلی منحرف کنند. در یک دهه و نیم گذشته، شاهد رشد نیروهای راست افراطی و نئوفاشیست در کشورهای مختلف بوده‌ایم. این روند به‌ویژه در اروپا به شکلی چشمگیر آشکار شده است؛ از جمله در قالب حزب «اجتماع ملی» در فرانسه، حزب «آلترناتیو برای آلمان» در آلمان، حزب «برادران ایتالیا« در ایتالیا، حزب «وُکس» در اسپانیا، حزب «ریفورم» انگلستان و دیگر جریان‌های مشابه.
در آمریکای لاتین نیز راست افراطی پیشرفت‌های چشمگیری داشته است. دولت ترامپ از این نیروها در آرژانتین، شیلی، کلمبیا و برزیل حمایت کرده است. امپریالیسم آمریکا برای حفظ هژمونی و نفوذ خود، بیش از پیش به این رژیم‌های راست افراطی و نئوفاشیست متکی می‌شود. دولت نتانیاهو، که راست‌گراترین دولت در تاریخ اسرائیل توصیف شده است، متحد سرسخت ترامپ بوده است. جنگ نسل‌کُشانه علیه غزه نیز از حمایت کامل دولت‌های بایدن و ترامپ برخوردار بوده است.
ظهور چین
رشد سریع اقتصادی چین، پیشرفت‌های فناورانه و ظرفیت بالای این کشور در زمینه نوآوری، نفوذ سیاسی و بین‌المللی آن را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. ایالات متحده، چین را چالشی راهبردی برای هژمونی خود و نظم امپریالیستی موجود تلقی می‌کند.
چین در حال دستیابی به پیشرفت‌های سریع در فناوری‌های نوظهور، از جمله هوش مصنوعی، محاسبات کوانتومی و رباتیک است. این کشور در چندین حوزه به قدرتی پیشرو تبدیل شده و برتری‌های فناورانه تثبیت‌شدهٔ آمریکا را به چالش کشیده است.
کوشش‌ها برای جلوگیری از دسترسی چین به فناوری‌های پیشرفته یا ممانعت از توسعه آن‌ها، تاکنون نتوانسته است مانع پیشرفت چین شود.
چندقطبی‌گرایی
در میان کشورهای سرمایه‌داریِ جنوب جهانی، که بسیاری از آن‌ها روابط نزدیکی با ایالات متحده دارند، گرایش فزاینده‌ای به اتخاذ مواضعی مستقل‌تر در راستای پیگیری منافع ملی خود در حال شکل‌گیری است.
این گرایش در گسترش گروه بریکس، و تلاش‌ها برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای بازتاب یافته است. تفاهم استراتژیک میان چین و روسیه نیز عامل مهم دیگری در این روند به شمار می‌رود.
سازمان همکاری شانگهای، گروه بریکس و دیگر ابتکارات مربوط به همکاری میان کشورهای جنوب جهانی، بیانگر جست‌وجو برای یافتن جایگزین‌هایی برای نظم جهانیِ تحت سلطه ایالات متحده هستند.
حرکت به‌سوی چندقطبی‌گرایی، نه تضادها و اختلافات میان کشورهای شرکت‌کننده را از میان می‌برد، و نه به این معناست که همه آن‌ها یک دیدگاه ضد-امپریالیستی دارند. بااین‌حال، این تحولات نشان می‌دهند که توازن قوای بین‌المللی پیچیده‌تر می‌شود و قدرت جهانی دیگر به اندازهٔ گذشته در دست یک قدرت هژمونیک واحد متمرکز نیست.
اقدامات بی‌پروا برای حفظ هژمونی
در چنین بستری است که باید پدیدهٔ ترامپ در ایالات متحده را درک کرد. ترامپ در تلاش است رهبری اقتصادی و فناورانه آمریکا را حفظ کند. شعارهای او، یعنی «اول آمریکا» و «آمریکا را دوباره بزرگ کنیم»، بازتاب‌دهندهٔ کوشش برای معکوس کردن چیزی است که طبقه حاکم آمریکا آن را از دست رفتن برتری اقتصادی و ژئوپلیتیکی می‌داند.
طبقات حاکم ایالات متحده در جست‌وجوی راه‌هایی برای احیای قدرت اقتصادی و سلطه خود هستند. به‌قدرت‌رسیدن ترامپ در ژانویه ۲۰۲۵ را باید در چنین چارچوبی درک کرد. شعار «اول آمریکا»ی او اکنون به عمل ترجمه می‌شود.
استفاده از تعرفه‌های گمرکیِ تنبیهی علیه کشورهای مختلف، از جمله متحدان آمریکا، و کوشش برای وادار کردن آن‌ها به سرمایه‌گذاری در بخش تولید داخل ایالات متحده، با هدف تقویت اقتصاد آمریکا صورت می‌گیرد. اقدامات گوناگون دیگری نیز در حال انجام است تا نیمکرهٔ غربی همچنان زیر سلطه ایالات متحده باقی بماند. این اقدامات شامل احیای دکترین مونرو در قالبی جدید و تلاش برای روی کار آوردن رژیم‌های راست‌گرا در سراسر آمریکای جنوبی است. این استراتژی یک بُعد اقتصادی نیز دارد که به‌ویژه در ارتباط با کنترل منابع عظیم نفتی ونزوئلا نمود پیدا می‌کند.
رئیس‌جمهور ترامپ بیش از پیش به توسل به اقدام نظامی گرایش پیدا کرده است؛ چنان‌که در ماجرای ونزوئلا نیز شاهد آن بودیم. در ژوئن ۲۰۲۵، او با همسویی با اسرائیل، سه تأسیسات هسته‌ای را در ایران بمباران کرد. او اکنون درگیر تجاوز نظامیِ طولانی‌مدتی علیه ایران است که طی هشت ماه گذشته ادامه داشته است.
همه این اقدامات به نوعی از امپریالیسم گانگستری شباهت دارد که هیچ هنجار و محدودیتی را به رسمیت نمی‌شناسد. اگرچه نفوذ اقتصادی و سیاسی آمریکا کاهش یافته و چندقطبی‌گرایی گسترش پیدا کرده است، این کشور همچنان قدرتمندترین نیروی نظامی جهان را در اختیار دارد. استفادهٔ بی‌تمایز از این قدرت نظامی برای تحمیل هژمونی خود، در واقع، نشانه‌ای از استیصال است.
وضعیت متناقض
بنابراین، امروزه با وضعیتی متناقض روبه‌رو هستیم. جنگ علیه ایران، محدودیت‌های مداخله نظامی در راستای تحقق هژمونی ایالات متحده را آشکار ساخته است. امتناع ایران از تسلیم شدن و مقاومت آن از طریق جنگ نامتقارن، افول سلطه آمریکا را نمایان کرده است. بااین‌حال، استفاده بی‌مهار دولت ترامپ از قدرت نظامی، اقتصادی و فناورانه ایالات متحده، خسارات و عقب‌گردهایی را برای حاکمیت ملی کشورها و نیروهای مترقی به بار می‌آورد.
آمریکای لاتین نمونه بارز این وضعیت است. ایالات متحده نه‌تنها رئیس‌جمهور ونزوئلا، نیکلاس مادورو، را ربوده است، بلکه توانسته بر ساختار حکومتی این کشور و منابع نفتی آن کنترل اعمال نماید. ترامپ طی هجده ماه گذشته با حمایت موفقیت‌آمیز از نامزدهای راست افراطی در هفت انتخابات ریاست‌جمهوری، از جمله در شیلی، هندوراس و کلمبیا، به شکست نامزدهای مترقی کمک کرده است. برزیل در این میان استثنا بوده است؛ جایی که لولا، با وجود عقب‌ماندن از فلاویو بولسونارو در دور نخست انتخابات، توانست پیروزی چشمگیری به دست آورد.
دولت ترامپ تغییر رژیم در کوبا را هدف قرار داده است. محاصره سوختی تحمیل‌شده بر کوبا، همراه با دیگر اقدامات خصمانه اقتصادی، رنج عظیمی را بر مردم این کشور تحمیل کرده و موجودیت نظام سوسیالیستی کوبا را با تهدیدی جدی روبه‌رو ساخته است. ترامپ همچنین زمینه تداوم نسل‌کشی اسرائیل در غزه و الحاق کرانه باختری را فراهم کرده است.
بنابراین، مبارزه علیه امپریالیسم آمریکا باید هر دو جنبه این وضعیت را مدنظر قرار دهد. از استراتژیک، قدرت امپریالیستی ایالات متحده در بلندمدت در مسیر افول قرار دارد. اما از منظر تاکتیکی و در کوتاه‌مدت، آمریکا همچنان از قدرت نظامی و اقتصادی عظیمی برخوردار است که می‌تواند آن را به کار گیرد.
در اینجاست که سخن مائوتسه‌دون اهمیت پیدا می‌کند. مائو گفته است: از نظر استراتژیک، باید همه دشمنان خود را حقیر بشماریم، اما از نظر تاکتیکی، باید همه آن‌ها را جدی بگیریم. اگر این اصل را در مورد امپریالیسم آمریکا به کار ببریم، معنای آن چنین خواهد بود: از نظر استراتژیک، باید امپریالیسم آمریکا را حقیر بشماریم، اما از نظر تاکتیکی، باید آن را جدی بگیریم.»
این بدان معناست که در عین به‌رسمیت‌شناختن محدودیت‌های بلندمدت هژمونی آمریکا، باید ظرفیت همچنان پابرجای این کشور برای وارد آوردن خسارت از طریق مداخله نظامی، اعمال فشار و اجبار اقتصادی و بی‌ثبات‌سازی سیاسی را جدی بگیریم.
گسترش مقاومت
مقاومت در برابر تجاوزات امپریالیستی و سیاست‌های نئولیبرالی نیز در حال گسترش است. میلیون‌ها نفر در اعتراضات علیه جنگ اسرائیل در غزه و نسل‌کشی مردم فلسطین شرکت کرده‌اند. لندن، پاریس، رم و دیگر پایتخت‌های اروپا و آمریکای لاتین شاهد برگزاری تظاهرات گسترده مردمی بوده‌اند.
به همین ترتیب، اروپا اخیراً شاهد تظاهرات عظیم دانش‌آموزان در فرانسه برای مطالبه امکانات آموزشی بهتر بوده است که اتحادیه‌های کارگری نیز به آن پیوسته‌اند. همچنین در اسپانیا، ایتالیا، پرتغال و آلمان، اعتراضات گسترده‌ای علیه افزایش هزینه‌های زندگی، کمبود مسکن و ناکافی بودن امکانات آموزشی برگزار شده است.
شکست حزب ویکتور اوربان در مجارستان و پیروزی جنبش دانشجویی در صربستان نشان می‌دهد که مخالفت با اقتدارگرایی راست‌گرا رو به گسترش است.
مبارزه علیه نظم امپریالیستی و سرمایه‌داری نئولیبرال باید در هر کشور، از طریق بسیج طبقه کارگر، دهقانان، جوانان و جوامع به‌حاشیه‌رانده‌شده به پیش برده شود. در هند، این بدان معناست که مبارزه علیه رژیم هندوتوا – شرکت‌محور، بخشی از مبارزه گسترده‌تر ضد امپریالیستی به شمار می‌رود؛ زیرا رژیم مودی متحدی استوار برای ایالات متحده و اسرائیل محسوب می‌شود.
اخگری که انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ در مبارزه علیه امپریالیسم برافروخت، همچنان زنده و فروزان است.
https://peoplesdemocracy.in/2026/1108_pd/imperialism-our-time-impact-russian-revolution