تارنگاشت عدالت- دورۀ سوم
۲۰ مرداد ۱۴۰۴
منبع: الاخبار
نویسنده: محمد خواجویی
دوشنبه، ۱۱ اوت ۲۰۲۵
تهدید تهران، عقبنشینی مسکو: «دالان ترامپ» عملی نخواهد شد
ولایتی اعلام کرد که جمهوری اسلامی اجازه ایجاد «دالان زینگزور» بین آذربایجان و ارمنستان با مشارکت ایالات متحده را نخواهد داد (خبرگزاری فرانسه)
تهران | در تحولی مهم در منطقه قفقاز جنوبی که میتواند برای نقش ایران و روسیه در آنجا چالشی ایجاد کند، ارمنستان و آذربایجان جمعه گذشته در مراسمی به میزبانی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در کاخ سفید، توافقنامه صلحی را با میانجیگری ایالات متحده امضا کردند. این توافقنامه، به ویژه، منجر به ایجاد یک دالان حمل و نقل بزرگ به نام «TRIPP» (جاده بینالمللی ترامپ برای صلح و بهروزی) شد. این جاده ۳۲ کیلومتری که تاکنون با نام «دالان زنگزور» شناخته میشد، جمهوری آذربایجان را از طریق ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان که بخشی از خاک آذربایجان است، متصل خواهد کرد.
در ماه آوریل، پس از مذاکراتی که در ابوظبی برگزار شد، ایده مشارکت ایالات متحده به عنوان توسعهدهنده و مدیر دالان زنگزور مطرح شد. مقامات آمریکایی حتی اجاره این جاده را به مدت ۱۰۰ سال مورد بحث قرار دادند. در نسخه نهایی توافق کاخ سفید، تصمیم گرفته شد که این دالان شامل جاده، راهآهن، خطوط لوله نفت و گاز و کابلهای فیبر نوری باشد.
این مسیر ترانزیتی، در مجاورت مرز شمال غربی ایران، یک مسیر ارتباطی مستقل و تحت کنترل ایالات متحده را در امتداد مرزهای جمهوری اسلامی ایجاد خواهد کرد. تهران این را تهدیدی برای امنیت ملی و ثبات منطقهای خود میداند، زیرا میتواند اقدامات سیاسی و نظامی واشنگتن و متحدانش در منطقه را تسهیل کند.
صرفنظر از حضور آمریکا، ساخت این دالان به خودی خود نفوذ ایران را در این منطقه استراتژیک تضعیف میکند، جایگاه تهران را در مسیرهای ترانزیتی و همکاریهای منطقهای تضعیف نموده و توانایی آن را برای ارتباط با اروپا از طریق ارمنستان مسدود میکند و در نتیجه آن را از نظر ژئوپلیتیکی خفه میکند. با وجود این، وزارت امور خارجه ایران از توافق صلح بین ارمنستان و آذربایجان استقبال کرد، اما نگرانی خود را در مورد «پیامدهای منفی هرگونه دخالت خارجی، به ویژه در نزدیکی مرز مشترک، ابراز کرد، زیرا این امر برای امنیت و ثبات پایدار منطقه مضر تلقی میشود.»
اگرچه مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، اظهار داشت که «مواضع ما در مورد تمامیت ارضی و عدم مسدود کردن مسیر ما به اروپا در نظر گرفته شده است»، مشاور سیاسی او، مهدی سنایی، اظهار داشت که ایران نسبت به برنامههایی که نیروها و سازمانهایی از خارج از منطقه را در چارچوب امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه تاریخی قفقاز درگیر میکنند، حساس است.
این دالان میتواند سیاستهای استراتژیک ایران در قفقاز را به چالش بکشد و نفوذ آن را در منطقه تضعیف کند.
علی اکبر ولایتی، مشاور ارشد رهبر معظم ایران، با موضعی تند اعلام کرد که جمهوری اسلامی اجازه ایجاد «دالان زنگزور» بین آذربایجان و ارمنستان با مشارکت ایالات متحده را نخواهد داد. او به خبرگزاری «تسنیم» گفت که این نشان دهنده «توطئه سیاسی علیه ایران و برخی کشورهای همسایه» است. او ادامه داد: «علاوه بر ترکیه، عضو ناتو، سایر کشورهای ناتو نیز میخواهند در این منطقه حضور داشته باشند و ناتو به ماری لانه کرده بین ایران و روسیه تبدیل شود. اما ما اجازه نخواهیم داد چنین اتفاقی بیفتد.»
ولایتی ایده «اجاره» این کریدور به ایالات متحده را «سادهلوحانه» توصیف کرد و گفت: «این غیرممکن است و به واقعیت تبدیل نخواهد شد.» او همچنین خاطرنشان کرد که ایران، با یا بدون روسیه، از ایجاد این «توطئه» جلوگیری خواهد کرد. او افزود: «ما طبیعتاً میبینیم که روسیه از نقطه نظر استراتژیک با این کریدور مخالف است.» در جریان دیدارهای قبلی با رهبران منطقهای، از جمله نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، علی خامنهای، رهبر معظم ایران، با طرح دالان زنگزور مخالفت کرده است.
در جبهه رسانهای، ارزیابی خبرگزاری «فارس»، که به سپاه پاسداران نزدیک است، این بود که این دالان «میتواند به یک مسیر ترانزیت نظامی برای آمریکا تبدیل شود»، و هشدار داد که حضور نظامی آمریکا در نزدیکی مرز ایران «تنشها را شعلهورتر کرده و منجر به وخامت امنیت در منطقه خواهد شد»، زیرا «میتواند سیاستهای استراتژیک ایران در قفقاز را به چالش بکشد و نفوذ آن را در منطقه تضعیف کند.» خبرگزاری نیمهرسمی «مهر»، به نوبه خود، در مقالهای تحلیلی نوشت که «این توافق بیشتر یک پیروزی دیپلماتیک برای آمریکا و فشار بر روسیه و ایران است تا وسیلهای برای دستیابی به صلح واقعی در منطقه.» این خبرگزاری معتقد بود که حضور آمریکا در منطقه «توازن سنتی قدرت را بر هم میزند و منجر به رقابت شدیدتر میشود».
از سوی روسیه، با توجه به اینکه مسکو بازیگر اصلی در منطقه قفقاز است، ایجاد این دالان تحت مدیریت و کنترل آمریکا میتواند به معنای تضعیف نقش و نفوذ آن باشد، که پیش از این به دلیل گرایش غربی ارمنستان و آذربایجان تضعیف شده بود. بنابراین، روسیه نگران گسترش نفوذ آمریکا در محیط اطراف و مرزهای خود (مانند اوکراین و اکنون قفقاز) است. دالان زنگزور میتواند به یک مسیر لجستیکی و نظامی برای ایالات متحده و متحدانش تبدیل شود و چالشهایی را برای امنیت روسیه ایجاد نماید.
با این وصف، واکنش روسیه به این توافق محتاطانه بود. در حالی که مسکو پیش از این واشنگتن را به تلاش برای انحصار روند صلح بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان و حذف قدرتهای منطقهای متهم کرده بود، روز شنبه از این توافق استقبال کرد، اما هشدار داد که دخالت خارجی میتواند اوضاع در قفقاز جنوبی را پیچیدهتر کند. در بیانیه وزارت امور خارجه روسیه آمده است: «حضور بازیگران غیرمنطقهای باید به پیشبرد دستور کار صلح کمک کند، نه اینکه شکافها و راههای گریز جدید ایجاد کند.» این وزارتخانه ابراز امیدواری کرد که از «تجربه شکستخورده» حل و فصل مناقشات حول محور غرب در خاورمیانه اجتناب شود.
علیرغم اینکه رسانههای روسی این توافق را گامی مثبت در جهت کاهش تنش در قفقاز دانستند، اما نسبت به حضور و نفوذ گسترده ایالات متحده در منطقه هشدار دادند، و بر اهمیت حیاتی حفظ جایگاه روسیه به عنوان یک بازیگر اصلی در قفقاز تأکید کردند. خبرگزاری «اسپوتنیک» روسیه توافق صلح بین آذربایجان و ارمنستان را «فرصتی برای ایجاد ثبات» دانست و افزود: «حضور بازیگرانی از خارج از منطقه، بدون هماهنگی با روسیه، میتواند بحرانهای جدیدی را در آنجا شعلهور کند» و تأکید کرد که «نقش روسیه در حفاظت از امنیت منطقه باید تقویت شود».