تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
منبع: چپ (soL)، پایگاه خبری حزب کمونیست ترکیه
نویسنده: اوگون اراتالی
۱۳ اکتبر ۲۰۲۳
توضیح عدالت: سلسله مقالات «روابط اسرائیل در منطقه»، که برگردان فارسی بخش نخست آن در زیر منتشر میشود، میتواند به شناخت خاستگاه طبقاتی، تعلقات قومی، و وابستگیهای منطقهای و بینالمللی نویسندگان و ناشران سیل اعلامیهها و شبهتحلیلها بر ضد مقاومت فلسطین و عملیات اخیر نیروهای مسلح فلسطین کمک کند.
روابط اسرائیل در منطقه- بخش اول: «دو ملت، یک ارتش» با آذربایجان
اسرائیل، که از بدو تأسیس آن در جنگ بوده و پیوسته در مخاصمات در خاورمیانه درگیر بوده است، روابط جالبی با همسایگان خود در منطقه دارد. در این سلسله مقالات، ما به معرفی روابط خارجی اسرائیل که زیاد بچشم نمیآید، میپردازیم.
اسرائیل که با حملات فلسطینیها تحت رهبری حماس بار دیگر در صدر اخبار قرار گرفته است، روابط جالبی با همسایگان خود در منطقه دارد. در حالی که آتش جنگ خونین جاری ادامه دارد، ما سعی خواهیم کرد این جنبه از اسرائیل را که زیاد به آن پرداخته نشده است، روشن کنیم.
اول از همه، احتمالاً باید از وضعیت حقوقی اسرائیل شروع کنیم. پس از تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، بسیاری از کشورها به ویژه کشورهای عربی آن را به رسمیت نشناختند. امروز، کشورهایی هستند که با اسرائیل سطوح مختلفی از روابط را دارند یا اصلاً رابطه ندارند:
آنهایی که دولت اسرائیل را به رسمیت نمیشناسند: الجزایر، لیبی، سومالی، جمهوری دموکراتیک خلق کره، ایران، عراق، کویت، لبنان، عربستان سعودی، سوریه، یمن، افغانستان، بنگلادش، پاکستان، برونئی، مالزی، اندونزی.
کشورهایی که روابط دیپلماتیک فعلی خود را با اسرائیل قطع کردهاند: مالی، موریتانی، نیجر، تونس، کوبا، ونزوئلا، عمان، قطر، مالدیو.
در راستای پرداختن به روابط اسرائیل، که در این مقاله میخواهیم بر آن تمرکز نماییم، با برخی از بازیگران منطقهای که برجسته نشدهاند یا نمیخواهند برجسته شوند، میتوان یک تعمیم، هرچند تقریبی، درباره روابط با اسرائیل با دیگر بازیگران بدست داد. به ویژه، میتوان یک دوره را از تأسیس اسرائیل تا پایان جنگ جهانی دوم و معاهده صلح مصر-اسرائیل که بین مناخیم بگین و انور سادات در ۲۶مارس ۱۹۷۹ امضا شد، توصیف نمود.
در این دوره، اسرائیل در بحران ۱۹۵۶ سوئز، جنگ ۶ روزه (۱۹۶۷)، جنگ یوم کیپور (۱۹۷۳)، جنگ داخلی لبنان در سال ۱۹۸۲ شرکت کرد، و با مصر-سوریه-سازمان آزادیبخش فلسطین جنگید. با پایان جنگ سرد، تنشها در منطقه از کانالهای مختلف ادامه یافت و از جنگ بین دولتها به یک درگیری متفاوت تبدیل شد. در این دوره سازمانهایی مانند حزبالله و حماس برجستهتر شدند.
نخسین بازیگر شگفتیآور: آذربایجان
اسرائیل یکی از نخستین کشورهایی بود که آذربایجان را، که پس از فروپاشی شوروی استقلال خود را اعلام کرد، به رسمیت شناخت. کارفرمایان اسرائیلی از نخستین سرمایهداران غربی بودند که پس از جنک سرد با باز شدن اقتصاد کشور به روی اقتصاد بازار وارد آذربایجان شدند. به طوری که نخستین زیرساخت مخابراتی در کشور توسط شرکتهای اسرائیلی راه اندازی شد و شرکت بزق (Bezeq) در این زمینه پیشگام بود. بکسل (Bakcell)که در سال ۱۹۹۴ تأسیس شد و امروز یک ارائه دهنده خدمات است، نیز یک شراکت اسرائیلی است.
اسرائیل در زمینه انرژی، فناوری، نفت و گاز در آذربایجان تأثیرگذار است. امروزه روابط اقتصادی دو کشور که قرارداد گمرکی امضا کردهاند به تدریج در حال گسترش است. اسرائیل در حالیکه نزدیک به نیمی از نفت خام مورد نیاز خود را از آذربایجان تامین میکند، یکی از مهمترین شرکای اقتصادی آذربایجان است.
روابط نظامی بین دو کشور در سال ۱۹۹۲، در پرتنشترین دوره جنگ اول قره باغ کوهستانی (۱۹۹۴-۱۹۸۸) آغاز شد. اسراییل، که در این مدت تسلیحات، تجهیزات و آموزش نظامی ارائه میکرد، امروز به افزایش فعالیتهای خود در این کشور ادامه میدهد.
آذربایجان از سال ۱۹۹۷ پس از تماس با ناتو از طریق برنامه «مشارکت برای صلح» که در سال ۱۹۹۴ راه اندازی شد، دارای نمایندگی دیپلماتیک در ناتو بوده است. در آذربایجان، که از این کانال مستقیماً با امپریالیسم مرتبط است، گفته میشود «پایگاه نظامی سیتالچای»، در ۷۰ کیلومتری باکو در سواحل دریای خزر، توسط نیروی هوایی اسرائیل استفاده میشود.
از اوایل دهه ۲۰۰۰، همکاری ارتشهای دو کشور و شرکتهای صنایع تسلیحاتی با سفارشهای میلیارد دلاری گسترش یافته است. اهمیت این وضعیت بهتر درک میشود اگر به یاد داشته باشیم که اسرائیل به همراه ترکیه بزرگترین تامین کننده پهپادها هستند که در جنگ دوم قره باغ کوهستانی در سال ۲۰۲۰ به طور گسترده از آنها استفاده شد.
بر اساس دادههای انستیتو بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI)، اسرائیل ۶۹ درصد از واردات تسلیحات آذربایجان را تامین میکند. همکاری در این زمینه تنها به واردات محدود نمیشود. شرکت اسرائیلی«هوا-فضا میتهاور» (Meteor Aerospace) ضمن اعلام همکاری با شرکت آذری «کشتیسازی کاسپین»، از ساخت یک قایق تهاجمی بدون سرنشین برای نیروی دریایی آذربایجان نیز خبر داد. بیاد آوریم که «صنایع هوافضای اسرائیل» (IAI)، که مدتی است هواپیماهای جنگی را در کشورمان مدرنسازی کرده است، در زمینه سامانههای هدایت موشکی و رادار نیز از این مشارکت حمایت میکند.
امروز، آذربایجان که در یک سطح نهادین بالا با اسرائیل همکاری میکند، ناگزیر قلمرو خود را به روی سرویسهای جاسوسی-اطلاعاتی اسرائیل باز کرده است. در بحث از ایران، اینکه اسرائیل بتواند از طریق سرزمینهای آذری به کشوری که دشمن سرسخت اسرائیل محسوب میشود نزدیک شود، یک فرصت طلایی محسوب میشود. به همین ترتیب، اسرائیل که در جریان جنگ داخلی سوریه در «آشتی اجباری» با روسیه بود، با حضور خود در آذربایجان سعی دارد نفوذ روسیه را در منطقه قفقاز بسنجد. من فکر میکنم نیازی به یادآوری نباشد که این طرح با ابتکارات منطقهای امپریالیسم نیز سازگار است.