تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
چهارشنبه، ۱۱ شهریو ۱۴۰۵
بستر تاریخی ائتلاف میان سلطان سلیم اول (یاووز) و ادریس بدلیسی
بستر تاریخی ائتلاف میان سلطان سلیم اول (یاووز) و ادریس بدلیسی به اوایل قرن شانزدهم میلادی (حدود سال ۱۵۱۴ میلادی) بازمیگردد.
این ائتلاف یکی از مهمترین نقاط عطف در تاریخ خاورمیانه، شکلگیری مرزهای امپراتوری عثمانی و دگرگونی ساختار جمعیتی و مذهبی آناتولی شرقی بود که اثرات آن تا به امروز بر جامعه علویان ترکیه باقی مانده است.
۱- بستر تاریخی و انگیزه ائتلاف: در آغاز قرن شانزدهم، رقابت شدیدی میان امپراتوری عثمانی (به رهبری سلطان سلیم اول) و سلسله صفویه (به رهبری شاه اسماعیل اول) در جریان بود.
خطر صفویه برای عثمانی: شاه اسماعیل شیعهمذهب، نفوذ مذهبی و سیاسی گستردهای در میان قبایل ترکمان آناتولی (که امروزه علویان ترکیه نامیده میشوند) داشت. بسیاری از این قبایل مرید پیر و مرشد صفوی بودند و شورشهای متعددی (مانند شورش شاهقلی) علیه حکومت سنیمذهب عثمانی به راه انداختند.
نقش ادریس بدلیسی: ادریس بدلیسی، دانشمند، مورخ و دیپلمات برجسته کُرد (سنیمذهب) بود که پیش از آن در دربار آققویونلوها خدمت میکرد. سلطان سلیم به دلیل نفوذ کلام و شناخت ادریس از قبایل و میرهای (امیران) کُرد منطقه آناتولی شرقی و کردستان، به او مأموریت داد تا میان امپراتوری عثمانی و قبایل کُرد اتحاد برقرار کند.
۲- شکلگیری ائتلاف و جنگ چالدران (۱۵۱۴): ادریس بدلیسی موفق شد بیش از ۲۰ میرنشین کُرد را که از پیشروی و سیاستهای شاه اسماعیل صفوی ناراضی یا هراسان بودند، متحد کند. در جنگ چالدران (۱۵۱۴ میلادی)، نیروهای کُرد به رهبری یا با هماهنگی ادریس بدلیسی، در کنار ارتش مدرن و مجهز به توپخانه سلطان سلیم قرار گرفتند.
شکست شاه اسماعیل در این جنگ باعث شد که آناتولی شرقی و مناطق وسیعی از کردستان به قلمرو عثمانی ضمیمه شود. در مقابل، سلطان سلیم به میرهای کُرد خودمختاری وسیعی در اداره مناطق خود اعطا کرد که این ساختار (سیستم حکومتی ایالتی/عشیرهای) قرنها پایداری یافت.
۳- تأثیر این ائتلاف بر علویان (قزلباشها): در ادبیات تاریخی آن دوره، علویان آناتولی با نام قزلباش شناخته میشدند. ائتلاف سلیم-بدلیسی پیامدهای ویرانگر و پایداری برای این جامعه داشت.
سرکوب و کشتار گسترده: پیش از حرکت به سمت چالدران و در جریان آن، سلطان سلیم فرمان فتواهای مذهبی سختی را علیه قزلباشها صادر کرد که آنها را «ملحد» و «مرتد» اعلام میکرد. به دستور او، ثبتنام و شناسایی قزلباشها در سراسر آناتولی انجام شد و دهها هزار نفر از آنها (برخی منابع تاریخی عدد ۴۰ هزار نفر را ذکر کردهاند) به اتهام همکاری با صفویان یا بدعت در دین، اعدام یا قتلعام شدند.
تغییر بافت دموگرافیک منطقه: با شکست صفویه و مستحکم شدن ائتلاف عثمانی-کُرد، مناطق کوهستانی و استراتژیک آناتولی شرقی که پیشتر محل سکونت قبایل ترکمان قزلباش بود، تحت کنترل امیران سنیمذهب کُرد درآمد. این مسئله باعث رانده شدن، منزوی شدن و پراکندگی بیشتر علویان شد.
انزوای جغرافیایی و فرهنگی: برای بقا در برابر پیگردهای مکرر دولت عثمانی، علویان مجبور شدند به مناطق سختگذر کوهستانی (مانند مناطق درسیم، سیواس و مرعش) پناه ببرند. این انزوای اجباری باعث شد آنها ساختار مذهبی، اجتماعی و فرهنگی مستقل خود را درون دهکدههای بسته توسعه دهند و برای قرنها از مراکز قدرت و شهرهای بزرگ دور بمانند.
چرا این موضوع امروز دوباره مطرح شده است؟ دلیل واکنش تند نهادهای علوی در دوران معاصر این است که نام «یاووز سلطان سلیم» در حافظه جمعی علویان با کشتار، سرکوب و نفی هویت گره خورده است (برای مثال، نامگذاری سومین پل بزرگ استانبول به نام این سلطان در سالهای گذشته نیز اعتراضات گسترده علویان را در پی داشت).
وقتی در ادبیات سیاسی مدرن ترکیه، از همپیمانی یا ائتلاف تاریخی عثمانی و کُردها با ارجاع به نام «سلطان سلیم و ادریس بدلیسی» برای اهداف سیاسی روز استفاده میشود، جامعه علوی آن را بازتولید همان سیاستهای سنتی طرد، تکفیر و سرکوب تاریخی خود قلمداد کرده و با بیانیههایی مانند «ما این ائتلاف منسوخ و خونین را رد میکنیم» به آن واکنش نشان میدهد.