تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
چهارشنبه، ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵
منبع: «چپ» (soL)
نویسنده: جان کایومجو اوغلو
چهارشنبه، ۲۹ آوریل ۲۰۲۶
خروج ابوظبی از اوپک: نفت، جنگ و رقابت در خلیج فارس
اعلامیه امارات متحده عربی مبنی بر خروج از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و سازوکار «اوپک+» از تاریخ اول ماه مه، اختلال قابل توجهی در بازار جهانی انرژی ایجاد کرده است. در حالی که دولت ابوظبی این تصمیم را با «منافع ملی» و استراتژی بلندمدت انرژی توجیه کرده است، تحلیلهای مطبوعات غربی حاکی از آن است که این اقدام نتیجه تلاش روزافزون امارات برای کسب استقلال از عربستان سعودی است. خبرگزاری «رویترز» گزارش داد که این تصمیم نفوذ اوپک بر بازار جهانی نفت را تضعیف خواهد کرد، اما انتظار نمیرود که این گروه در کوتاهمدت از هم بپاشد.
تصمیم امارات در زمانی اتخاذ میشود که قیمت نفت در بحبوحه شرایط جنگی در نوسان است. حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران و اقدامات تلافیجویانه ایران، جریان انرژی در خلیج فارس را شکننده کرده است، در حالی که تنشها در اطراف تنگه هرمز نگرانیهای عرضهای را در بازارهای نفت افزایش داده است. تحت این شرایط، تصمیم امارات برای اولویت دادن به افزایش تولید خود از طریق خروج از اوپک، هم برای بازار انرژی و هم برای موازنه قدرت در خاورمیانه حائز اهمیت تلقی میشود.
اوپک چیست و چرا تأسیس شد؟
اوپک در سال ۱۹۶۰ در بغداد توسط ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا تأسیس شد. هدف اصلی این سازمان این بود که به کشورهای تولیدکننده نفت کنترل بیشتری بر منابع طبیعیشان در برابر انحصارهای نفتی غربی بدهد، سیاستهای تولید را هماهنگ کند و قیمت نفت را تثبیت نماید. در آن زمان، بازار جهانی نفت تحت سلطه شرکتهای بزرگ نفتی غربی معروف به «هفت خواهران» بود.
امروزه، اوپک تلاش میکند با تعیین سهمیههای تولید میان کشورهای عضو، بر عرضه جهانی نفت تأثیر بگذارد. از سال ۲۰۱۶، هماهنگیهای گستردهتری از طریق قالب «اوپک+» انجام شده است که شامل روسیه، قزاقستان، عمان، مکزیک و چندین تولیدکننده دیگر میشود. اوپک حدود ۳۰ درصد از عرضه جهانی نفت را بر عهده دارد، در حالی که سهم «اوپک+» تقریباً ۴۱ درصد است.
از این رو، خروج امارات تنها یک تغییر عضویت ساده تلقی نمیشود. امارات چه از نظر ظرفیت تولید بالا و چه از نظر ظرفیت ذخیره، کشور مهمی در اوپک بود.
اختلاف بر سر سهمیه: ابوظبی میخواهد بیشتر تولید کند
شکایت اصلی امارات از دیرباز بر سر سهمیههای تولید اوپک بوده است. دولت ابوظبی در سالهای اخیر سرمایهگذاریهای قابلتوجهی برای افزایش ظرفیت تولید نفت خود انجام داده است. با این حال، تصمیمات «اوپک+» عملاً میزان نفتی را که این کشور میتواند استخراج کند، محدود کرده است.
گزارشها حاکی از آن است که تولید فعلی امارات متحده عربی حدود ۳.۴ میلیون بشکه در روز است و این کشور هدفگذاری کرده تا ظرفیت تولید خود را تا سال ۲۰۲۷ به تقریباً ۵ میلیون بشکه در روز افزایش دهد. به گزارش «رویترز»، تصمیم امارات برای خروج از اوپک با تمایل این کشور برای استفاده آزادانهتر از این افزایش ظرفیت، خارج از چارچوب سهمیههای اوپک، مرتبط است.
این وضعیت همچنین بیانگر یک تضاد بنیادی در درون اوپک است؛ در حالی که عربستان سعودی برای حفظ قیمتهای بالاتر نفت، کاهش تولید را در اولویت قرار میدهد، امارات خواهان تولید بیشتر و سهم بیشتر از بازار است. به عبارت دیگر، ریاض بر انضباط قیمتی تأکید دارد، در حالی که ابوظبی انعطافپذیری در تولید را در اولویت میگذارد.
شکاف با عربستان سعودی عمیقتر میشود
اقدام امارات همچنین ضربه بزرگی به عربستان سعودی، که رهبر دوفاکتوی اوپک محسوب میشود، وارد کرده است. برای سالهای متمادی، ریاض یک نقش محوری در استراتژی تثبیت قیمت نفت از طریق کاهش تولید در چارچوب اوپک و اوپک+ ایفا کرده است. با این حال، تصمیم امارات نقش عربستان سعودی در این تثبیت قیمت را زیر سؤال میبرد.
اختلاف بین این دو کشور فقط به سیاستهای انرژی محدود نمیشود؛ امارات و عربستان سعودی در موارد متعددی از جمله جنگ یمن، سودان، روابط با اسرائیل و موضعگیری در قبال ایران، رویکردهای متفاوتی اتخاذ کردهاند. در یمن، امارات روابط نزدیکی با برخی گروههای مسلح مخالف دولتِ تحت حمایت عربستان در عدن برقرار کرده است، در حالی که در جنگ داخلی سودان، برخلاف ریاض، موضعی نزدیکتر به نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) اتخاذ کرده است.
این واگرایی ریشه اقتصادی نیز دارد. عربستان سعودی با توجه به جمعیت بیشتر و سرمایهگذاریهای عظیم دولتیِ محمد بن سلمان، ولیعهد این کشور، نیاز مبرمتری به درآمدهای بالای نفتی دارد. در مقابل، امارات متحده عربی به لطف اقتصادِ مبتنی بر خدمات، لجستیک، تجارت و بخش مالی دبی، در برابر کاهش قیمت نفت نسبتاً مقاومتر است. بنابراین، قیمتهای بالا برای ریاض حیاتیتر است، در حالی که آزادی در تولید برای ابوظبی اهمیت بیشتری دارد.
منازعه ایران و همسویی امارات با اسرائیل
تصمیم امارات برای خروج از اوپک در زمانی اتخاذ شده است که تنشها در منطقه در پی حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران به شدت بالا گرفته است. ارزیابیها در مطبوعات آمریکا حاکی از آن است که اقدامات تلافیجویانه ایران مستقیماً بر امارات در آن سوی خلیج فارس تأثیر میگذارد و ابوظبی در این روند، انتظار موضعگیری ضدایرانی قاطعتری از سوی عربستان سعودی دارد.
در پی جنگ، امارات گامهایی را برای تضعیف پیوندهای اقتصادی و فرهنگی خود با ایران برداشت، در حالی که عربستان سعودی راهحلهای دیپلماتیک را در اولویت قرار داد. گزارش شده است که دولت ابوظبی معتقد است سازمانهای عربی و اسلامی موضعِ بهاندازه کافی قاطعی در برابر ایران اتخاذ نکردهاند. این وضعیت نشان میدهد که امارات نهتنها در سیاستهای انرژی، بلکه در مسائل جنگی و امنیتی نیز مسیر متفاوتی را نسبت به عربستان سعودی دنبال میکند.
نزدیکی امارات به اسرائیل علیه ایران موضوع جدیدی نیست. در سال ۲۰۱۰، اسناد دیپلماتیک ایالات متحده که توسط ویکیلیکس منتشر شد، فاش کرد که رهبران امارات برنامه هستهای ایران را یک تهدید منطقهای میدانند و تماسهای نزدیکی را با واشینگتن در این زمینه حفظ کردهاند. همچنین یک تلگراف دیپلماتیک آمریکا در سال ۲۰۰۹ که توسط ویکیلیکس منتشر شد، بیان میکرد که محمد بن زاید احتمال حمله پیشدستانه اسرائیل علیه ایران را جدی میگرفت و معتقد بود که امارات میتواند یکی از اهداف اصلی اقدامات تلافیجویانه احتمالی ایران باشد.»
اسنادی که در همان زمان فاش شد، نشان داد که متحدان ایالات متحده در منطقه خواهان اقدامات سختگیرانهتری علیه ایران بودند. اسناد «ویکیلیکس» فاش کرد که متحدان خلیج فارسِ آمریکا خواستار اتخاذ موضعی قاطع در برابر برنامه هستهای ایران بودند.
این نزدیکی استراتژیکِ پنهانی، یک دهه بعد در سال ۲۰۲۰ با امضای «پیمان ابراهیم» رسمیت یافت. امارات روابط خود را با اسرائیل عادیسازی کرد و به یکی از مهمترین شرکای عرب اسرائیل در منطقه تبدیل شد. از این رو، تصمیم امروز در مورد اوپک نهتنها از نظر سهمیههای نفتی، بلکه به عنوان تلاشی از سوی ابوظبی برای دستیابی به جایگاهی منطقهای تعبیر میشود که به محور آمریکا-اسرائیل نزدیکتر و از عربستان سعودی مستقلتر است.
آیا این یک «خبر خوب» برای ایالات متحده است؟
انتظار میرود که خروج امارات از اوپک بتواند در میانمدت قیمت نفت را کاهش دهد، که این موضوع به عنوان یک تحول مثبت برای واشینگتن تلقی میشود. دولتهای ایالات متحده مدتهاست که اوپک را به بالا نگه داشتنِ عمدی قیمت نفت متهم میکنند. واشینگتن، بهویژه به دلیل تأثیر قیمت بنزین بر سیاست داخلی آمریکا، خواستار تولید بیشتر و قیمتهای پایینتر از سوی تولیدکنندگان خلیج فارس است.
خروج امارات از اوپک میتواند به دو دلیل برای ایالات متحده سودمند باشد: نخست، توانایی جمعی اوپک در تعیین قیمت تضعیف میشود. دوم، واشنگتن میتواند به صورت جداگانه فشار بیشتری بر هر یک از کشورهای حوزه خلیج فارس وارد کند. خروج امارات ممکن است قدرت «اوپک+» را در بازار نفت کاهش دهد؛ و این گروه به نوبه خود، ممکن است با آزمون جدیدی در زمینه انضباطِ تولید مواجه شود.
با این حال، این معادله خالی از تناقض نیست. اگرچه قیمتهای بسیار پایین نفت ممکن است برای مصرفکنندگان آمریکایی مثبت به نظر برسد، اما میتواند ریسکهایی را برای تولیدکنندگان نفت شیل ایالات متحده ایجاد کند. واشنگتن از یک سو خواهان قیمت پایین بنزین است، اما از سوی دیگر باید از سودآوری شرکتهای انرژی خود محافظت کند. بنابراین، وضعیت ایدهآل برای ایالات متحده، برقراری تعادلی است که در آن قیمت نفت نه آنقدر بالا برود که مصرفکننده متضرر شود و نه آنقدر پایین بیاید که تولیدکنندگان آمریکایی را در وضعیت دشواری قرار دهد.
آیا قیمتها کاهش مییابند؟
خروج امارات از اوپک از نظر تئوری میتواند به معنای ورود نفت بیشتری به بازار باشد. این موضوع میتواند در میانمدت قیمتها را کاهش دهد. با این حال، تصویر کوتاهمدت پیچیدهتر است. منازعه با ایران، ریسکهای مربوط به کشتیرانی در اطراف تنگه هرمز و تحریمها، همگی عواملی هستند که قیمت نفت را به سمت بالا سوق میدهند.
بنابراین، تحلیلگران انتظار دارند که تصمیم امارات بیش از آنکه باعث کاهش فوری و شدید قیمتها شود، نوسانات بازار را افزایش دهد. در حالی که امنیت عرضه همچنان یک عامل کلیدی در شرایط جنگی باقی مانده است، افزایش تولید امارات در دوره پس از بحران میتواند توانایی اوپک برای ایجاد توازن در قیمتها از طریق کاهش تولید را تضعیف کند.
به عبارت دیگر، در حالی که شرایط جنگی فعلی قیمتها را به سمت بالا سوق میدهد، خروج امارات از اوپک فشار عرضهای ایجاد میکند که میتواند در آینده باعث کاهش قیمتها شود. این اثر دوگانه، بازار نفت را غیرقابلپیشبینیتر میکند.
اگر اوپک ضعیف شود چه خواهد شد؟
قدرت اوپک ناشی از این واقعیت بود که کشورهای تولیدکننده بهصورت جمعی، نه انفرادی، عمل میکردند. هنگامی که اعضا تولید را محدود میکردند، از قیمتها حمایت میشد؛ و زمانی که تولید افزایش مییافت، فشار عرضه در بازار ایجاد میگردید. خروج امارات این انضباط جمعی را تضعیف میکند.
پیش از این، کشورهایی مانند قطر، آنگولا، اکوادور و اندونزی این سازمان را ترک کردند؛ با این حال، خروج امارات بسیار مهمتر تلقی میشود، زیرا این کشور هم ظرفیت تولید بالایی دارد و هم در کنار عربستان سعودی، یکی از تولیدکنندگان کلیدی حوزه خلیج فارس در درون اوپک بوده است.
برخی تحلیلها در مطبوعات غربی حاکی از آن است که جایگاه آینده امارات در ساختارهای منطقهای مانند اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج فارس یا سازمان همکاری اسلامی نیز ممکن است مورد بحث و بازنگری قرار گیرد. این احتمال هنوز به یک تصمیم قطعی تبدیل نشده است؛ با این حال، نشانههای فزایندهای وجود دارد که نشان میدهد امارات در سالهای اخیر ترجیح داده است به جای اقدام از طریق نهادهای چندجانبه عربی و اسلامی، از طریق ایالات متحده، اسرائیل و شبکههای نفوذ منطقهایِ خود عمل کند.
https://haber.sol.org.tr/haber/abu-dabiden-opec-cikisi-petrol-savas-ve-korfez-rekabeti-408982