تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
جمعه، ۲۳ آبان ۱۴۰۴
منبع: «چپ» (soL)
نویسنده: اوزکان اوزتاش
پنجشنبه، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۵
انتخابات عراق در بحبوحه درگیری تهران و واشنگتن: آیا نفوذ ایران رو به کاهش است؟
«کمیسیون عالی مستقل انتخابات عراق» اولین نتایج رسمی انتخابات پارلمانی برگزار شده در عراق و منطقه کردستان عراق در ۱۱ نوامبر را اعلام کرد. این انتخابات، ششمین انتخابات در این کشور نفتخیز از زمان حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سرنگونی صدام حسین، در بحبوحه دههها درگیری، فساد گسترده و زیرساختهای فرسوده برگزار شد.
اکثریت قابل توجهی از عراقیها باور ندارند که انتخابات تغییر واقعی ایجاد خواهد کرد. کسانی که این روند را بستری برای خدمت به منافع سیاستمداران عالیرتبه و بازیگران منطقهای میدانند، هنوز اکثریت را تشکیل میدهند.
میزان مشارکت رأیدهندگان ۵۶.۰۸ درصد بود که نسبت به پایینترین رکورد ۴۱.۰۵ درصد در سال ۲۰۲۱ افزایش یافته است، اما در مقایسه با سالهای گذشته همچنان پایین است. میزان مشارکت رأیدهندگان در طول این سالها در سال ۲۰۰۵، ۷۹.۶۲ درصد، در سال ۲۰۱۰، ۶۲.۴۰ درصد، در سال ۲۰۱۴، ۶۰.۵۰ درصد و در سال ۲۰۱۸، ۴۴.۵۰ درصد بوده است.
جمعیت بیش از ۴۵ میلیون نفری این کشور به دلیل رشد جوانان و وخامت اوضاع اقتصادی با چالشهای اجتماعی-اقتصادی قابل توجهی روبرو است. انتظار میرود جمعیت این کشور ظرف یک دهه به ۵۰ میلیون نفر برسد. اما آنچه رأیدهندگان به مطبوعات بینالمللی گفتند، حال و هوای انتخابات را برجسته کرد: “مردم فقیر، خسته و ناامید هستند.
پیروزی سودانی و توزیع منطقهای
طبق نتایج غیررسمی، ائتلاف «آبادانی و توسعه»، به رهبری نخستوزیر محمد شیاع السودانی، با بیشترین تعداد آرا و کسب ۴۵ کرسی در رتبه اول قرار گرفت. سودانی یک سیاستمدار شیعه میانهرو است که به خاطر اعتبار تکنوکراتیک خود شناخته میشود و پیش از این به عنوان وزیر کشور و وزیر حقوق بشر خدمت کرده است. در بغداد، حزب «تقدم» به رهبری محمد حلبوسی، رئیس سابق پارلمان، در جایگاه دوم قرار گرفت، در حالی که «ائتلاف دولت قانون» به رهبری نوری المالکی، نخست وزیر سابق، در جایگاه سوم قرار گرفت. سودانی همچنین در نجف و کربلا در جایگاه اول قرار گرفت.
دو روز قبل از انتخابات، سربازان و دیگر نیروهای امنیتی به عنوان بخشی از «آرای ویژه» جداگانه رأی دادند. این عکس نیروهای پیشمرگه را در انتظار نوبت خود در پای صندوق رأی نشان میدهد.
در شمال، «حزب دموکرات کردستان» در موصل، اربیل و دهوک اکثریت آرا را بدست آورد. «اتحادیه میهنی کردستان در سلیمانیه اول و در اربیل دوم شد. در کرکوک، «اتحادیه میهنی کردستان» با ۱۷۸۶۲۹ رأی چهار کرسی و «حزب دموکرات کردستان» با ۵۹۲۹۴ رأی یک کرسی به دست آوردند. در همان شهر، «تقدم» سه کرسی، «جبهه متحد ترکمنهای عراق» دو کرسی، «ائتلاف عرب» یک کرسی و «ائتلاف عظیم» یک کرسی به دست آوردند. «اتحادیه اسلامی کردستان» نیز در میان احزابی که سهم آرای خود را در منطقه کردستان افزایش دادند، برجسته بود.
توزیع کلی کرسیها به شرح زیر است: فهرستهای تحت رهبری شیعیان حداقل ۱۸۴ کرسی (۵۶٪)، فهرستهای سنی ۷۶ کرسی (۲۳٪) و فهرستهای کردی ۵۶ کرسی (۱۷٪).
در میان جزئیات نتایج، «ائتلاف دولت قانون» با ۳۰ کرسی، «حزب دموکرات کردستان» با ۲۷ کرسی، «جبهه تقدم» با ۲۷ کرسی، «صادقون» با ۲۶ کرسی، «سازمان بدر» با ۱۹ کرسی، «نیروهای دولت ملی» با ۱۸ کرسی و «اتحادیه میهنی کردستان» با ۱۸ کرسی، در صدر قرار دارند.
بیش از ۷۷۴۰ نامزد، که یک سوم آنها زن بودند، برای ۳۲۹ کرسی که بیش از ۴۶ میلیون نفر را نمایندگی میکنند، رقابت کردند. اکثر نامزدها متعلق به احزاب و ائتلافهای سیاسی اصلی بودند، در حالی که امسال فقط ۷۵ نامزد مستقل نامزد شدند.
هواداران سودانی پس از انتخابات پیروزی خود را اعلام کردند.
پیام سودانی و سنت «تقسیم قدرت»
نخستوزیر سودانی در جشن پیروزی خود گفت: «ائتلاف ما، “آبادانی و توسعه”، در صدر قرار دارد زیرا به اصل «اول عراق» متعهد است. عراق به لطف عزم و اراده فرزندان فداکارش، همیشه اولویت ما خواهد بود. ما از مردم خود به خاطر حمایتشان در مسیر کار، سازندگی و موفقیتمان تشکر میکنیم.»
سودانی بر بازبودن ائتلاف به روی همه رقبا تأکید کرد و از آنها خواست تا منافع کشور را در اولویت قرار دهند و به اراده رأیدهندگان احترام بگذارند. او همچنین اظهار داشت که دولت به جدول زمانی قانون اساسی برای انتقال مسالمتآمیز قدرت پایبند است.
در عراق پس از حمله، طبق سنت، نخستوزیری، که یک مقام قدرتمند وابسته به توازن سیاسی است، به یک عرب شیعه، و ریاست پارلمان به یک عرب سنی داده میشود، در حالی که ریاست جمهوری، که عمدتاً ارزش تشریفاتی و نمادین دارد، برای یک کرد محفوظ است.
تحریم صدر و نفوذ رو به کاهش ایران
مقتدی صدر، رهبر شیعیان عراق، چهرهای قدرتمند در عراق و نسبتاً نزدیک به ایران، خواستار تحریم شد و ادعا کرد که روند انتخابات «آلوده به فساد» است. هواداران صدر که به دلیل اختلاف نظر در مورد تشکیل دولت، با وجود کسب بیشترین کرسیها (۷۳) در سال ۲۰۲۱، از پارلمان خارج شدند، با گذراندن وقت با خانوادههایشان در خانه در روز انتخابات، این تحریم را رعایت کردند. اقدامات امنیتی در شهرک صدر در بغداد شدید بود و تصاویر صدر بر روی دیوارها آویزان بود. این تحریم محاسبات گروههای طرفدار ایران را پیچیده کرد. صدر نماینده یک پایگاه ملیگرا است که مداخله ایالات متحده را رد میکند.
ایران که پس از حمله سال ۲۰۰۲ به عراق و به ویژه در جریان مبارزه با «داعش»، بزرگترین قدرت در عراق بود، هنوز نقش مهمی در عراق دارد، اگرچه نفوذ آن در دوران اخیر کاهش یافته است.
محمد کاظم صادق، سفیر ایران در بغداد، نتایج انتخابات را تبریک گفت و گفت: «این گام مهم، منعکس کننده اراده مردم عراق است و نقطه عطف جدیدی در روند تقویت دموکراسی، توسعه و ثبات محسوب میشود.» با این حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، به مردم عراق نسبت به «هرگونه دخالت خارجی» در جریان انتخابات هشدار داد و سرکوب گروههای شیعه طرفدار ایران توسط ایالات متحده را «مضر و بیثباتکننده» توصیف کرد.
موضع محتاطانه رسانههای ایرانی در جریان انتخابات، در مقایسه با زبان و لحن گذشته آنها، منجر به اظهارنظرهایی شد، مبنی بر اینکه ایران در دوره جدید مسیر محتاطانهتری را دنبال خواهد کرد..
دولت سودانی در تلاش برای فاصله گرفتن از نفوذ تهران، در حال ایجاد توازن در روابط خود با ایالات متحده و کشورهای عربی است.
پیش از انتخابات، ایالات متحده چهار جناح در «حشد الشعبی» را به عنوان سازمانهای تروریستی معرفی کرد و تحریمهایی را علیه بانکهای عراقی اعمال کرد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، «حشد الشعبی» را به همراه حماس و حزبالله هدف قرار داد. بنا بر گزارشها، این تلاشها با هدف تضعیف نفوذ ایران انجام میشود و در انتخابات نیز منعکس شده است. ایالات متحده حمایت خود را از رقبای «حشد الشعبی» (از جمله دولت منطقهای کردستان) اعلام کرده، و با صدور بیانیههایی از عراق خواسته است تا در این مورد تصمیم بگیرد.
بازیگران منطقهای و احتمالات
دوره پس از انتخابات تعیین خواهد کرد که آیا ایران میتواند نفوذ خود را بر دولت جدید حفظ کند و آیا ایالات متحده میتواند آنرا تضعیف کند. ایالات متحده بغداد را برای خلعسلاح یا ادغام شبهنظامیان تحت حمایت ایران تحت فشار قرار میدهد، زیرا این گروهها در «محور مقاومت»، که به عنوان تهدیدی برای ایالات متحده و اسرائیل تلقی میشود، فعالیت میکنند.
با این حال، ضرباتی که حزبالله در لبنان و محور مقاومت پس از سقوط اسد در سوریه متحمل شدند، جنبشهای شیعه طرفدار ایران در عراق را نیز تحت فشار قرار داده است. ایران در تلاش است تا زیرساختهای هستهای خود را که پس از جنگ با اسرائیل فرو ریخت، بازسازی کند و در عین حال نیروهای خود را در عراق نیز از نو طراحی کند.
در میان سایر احتمالات، منطقه کردستان عراق میتواند وزنه تعادلی در برابر نفوذ ایالات متحده در عراق باشد. اربیل ارتباط آشکاری با ایالات متحده، ترکیه، ایران و کشورهای خلیج فارس دارد. با این حال، تعامل عربستان سعودی بر مسائل اقتصادی متمرکز است. این میتواند عراق را از طریق زیرساختهای برق، دالانهای لجستیکی و سرمایهگذاریهای انرژی به پویاییهای متفاوتی نزدیکتر کند. بزرگترین چالشی که هم ایران و هم نیروهای شیعه طرفدار ایران در عراق با آن مواجه هستند، سختیهایی است که مردم عراق به دلیل فروپاشی زیرساختها و بحرانهای اقتصادی با آن مواجه هستند. بزرگترین تعهدات ایالات متحده و سرمایه خلیج فارس نیز بر این حوزهها متمرکز است. ریاض با ارائه حمایت اقتصادی و سیاسی مورد نیاز عراق، میتواند نفوذ خود را فراتر از شبکههای سنی گسترش دهد. اینجاست که رهبران میانهرو شیعه وارد عمل میشوند.
به نظر میرسد در عراق دوران جدیدی با تصمیمات سیاست خارجی آن شکل میگیرد. سرمایه عراقی که انتظار میرود فصل جدیدی را با سرمایههای ایالات متحده و عربستان سعودی آغاز کند، مسیر خود را با رهبران میانهروی شیعه که در انتخابات پیروز شدند، ادامه خواهد داد. ائتلاف «آبادانی و توسعه»، به رهبری نخستوزیر محمد شیاع السودانی، با بیشترین تعداد آرا و ۴۵ کرسی، جایگاه اول را به دست آورد. جنبش «صادقون»، که در انتخابات گذشته پیشرفت قابل توجهی داشت، میتواند شریک جدیدی برای سودانی برای تشکیل دولت باشد. عدم موضعگیری صریح جنبش «صادقون» علیه ایالات متحده، این احتمال را بیشتر تقویت میکند.
در این دوران جدید که کارگران عراقی با فقر، خستگی و بیآیندگی وارد انتخابات میشوند، اگر سرنوشت خود را به دست نگیرند، با آیندهای روبهرو هستند که توسط سرمایه ایالات متحده و خلیج فارس برایشان ترسیم خواهد شد.