تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
دوشنبه، ۹ شهریور ۱۴۰۵
منبع: «چپ»
پنجشنبه، ۲۷ اوت ۲۰۲۶
«جنبش سوسیالیستی قزاقستان»: سرکوب ضد کمونیستی در آسیای مرکزی و آذربایجان رو به افزایش است
«جنبش سوسیالیستی قزاقستان»، طی بیانیهای که هفته گذشته منتشر شد، به صدور حکم ۴ سال و ۲ ماه زندان برای عزیز حکیماف، ناشر چپگرا در ازبکستان واکنش نشان داد، و توجهها را به سرکوب فزاینده علیه کمونیستها و کسانی که از شوروی سابق در این منطقه دفاع میکنند جلب کرد.
این جنبش، محکومیت حکیماف به دلیل مخالفت با اعاده حیثیت از رهبران «جنبش باسماچی»، اقدامات برای ممنوع کردن ایدئولوژی کمونیستی و نمادهای شوروی در ازبکستان و قزاقستان، و همچنین زندانی شدن چهار کمونیست در آذربایجان به دلیل برافراشتن پرچمهای اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان را همراستا ارزیابی نمود.
بیانیه همچنین به اعاده حیثیت از جنگجویان باسماچی که علیه حکومت شوروی دست به مبارزه مسلحانه زده بودند و افراد مرتبط با «لژیون ترکستان» (تأسیسشده توسط آلمان نازی) اشاره کرد، و هشدار داد که اقدامات مشابه ممکن است به دیگر اعضای «سازمان دولتهای ترک» نیز سرایت کند
او از باسماچیها انتقاد کرد و به ۴ سال و ۲ ماه زندان محکوم شد
عزیز حکیماف (رفیق عزیز)، ناشر سرشناس و فعال چپگرای ازبک، به دلیل مخالفت با اعاده حیثیت از رهبران «جنبش باسماچی» به ۴ سال و ۲ ماه زندان محکوم شده است.
حکیماف رسماً به «تحریک به نفرت» متهم شد. این اتهام مدعی است که او به رهبران باسماچی که توسط «کمونیستهای روس» پاکسازی شدند، و اکنون «قهرمانان ملی» تلقی میشوند، توهین کرده است. حکیماف این چهرهها را «قاتلان و جلادان مردم» توصیف کرده بود.
«جنبش سوسیالیستی قزاقستان» در بیانیه خود اعلام کرد صدها تن از رهبران باسماچی که امروزه اعاده حیثیت شدهاند، در قتل، شکنجه، غارت و اقدامات تروریستی دست داشتند، و در دورههای مختلف با سرویسهای اطلاعاتی ترکیه، انگلیس و بعدها آلمان نازی همکاری کرده بودند. این جنبش تأکید کرد که این اقدامات امروزه در تاشکند جرم محسوب نمیشوند، بلکه بخشی از «مبارزه آزادیبخش ملی» به شمار میروند.
حکیماف همچنین به دلیل استفاده از پوسترهای شوروی مربوط به دوران جنگ جهانی دوم، به «تبلیغات جنگی» متهم شده بود، که این اتهام بعداً لغو شد. به گفته «جنبش سوسیالیستی قزاقستان»، بازپرسها بر روی نمادهای کمونیستی موجود در این پوسترها نیز تمرکز کرده بودند؛ نمادهای کمونیستی هنوز به طور رسمی در ازبکستان ممنوع نیستند.
در مقابل، درخواستهای مشابهی نیز در ازبکستان مطرح میشود. علیشیر قدیروف، نایبرئیس مجلس سفلی ازبکستان (عالی مجلس)، و رهبر حزب ملیگرای «میلی تیکلانیش» (رستاخیز ملی)، بارها خواستار ممنوعیت ایدئولوژی کمونیستی و نمادهای شوروی شده است. قدیروف و حامیان او همچنین از لغو جشنهای روز پیروزی (۹ مه) و جرمانگاری بیانیههای ستایشآمیز درباره اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی حمایت کردهاند.
«جنبش باسماچی»: مبارزه مسلحانه علیه قدرت شوروی
«جنبش باسماچی» نام عمومی برای جنبشهای مسلحانهای بود که پس از انقلاب اکتبر در آسیای مرکزی علیه حکومت شوروی شکل گرفت. خوانین فئودال محلی و روحانیون مرتجع با امید به بازپسگیری کنترل منطقه پس از شکست حکومت شوروی، از این جنبش حمایت کردند.
انور پاشا، که از کشور گریخته بود، در اواخر سال ۱۹۲۱ دست به ماجراجویی جدیدی زد؛ او به بخارا رفت و سعی کرد نیروهای موجود باسماچی را تحت رهبری خود متحد کند، و یک «اتحادیه اسلامی» تشکیل دهد.
جنبش باسماچی همچنین به بخشی از مبارزات بینالمللی بر سر آسیای مرکزی تبدیل شد. در حالی که فردریک بیلی (وابسته نظامی انگلیس) و راجر تردول (کنسول ایالات متحده در تاشکند) در این منطقه فعالیت میکردند، نیروهای باسماچی به دنبال حمایتهای خارجی بودند
این جنبش در نتیجه عملیات مشترک ارتش سرخ و شبهنظامیان دهقان محلی که از رژیم شوروی حمایت میکردند، متحمل ضربات سنگینی شد. انور پاشا در اوت ۱۹۲۲ در درگیری با ارتش سرخ کشته شد؛ برخی از عناصر باقیمانده این جنبش در سالهای بعد مجبور شدند به افغانستان، چین و ایران عقبنشینی کنند.
اقدامات مشابه در قزاقستان
«جنبش سوسیالیستی قزاقستان» همچنین به شباهتهای میان تحولات ازبکستان و اقداماتی که در کشور خود آنها در حال بررسی است، اشاره کرد.
در قزاقستان، نمایندگان پارلمان از حزب «آق ژول» (راه سفید) پیشنهاد ممنوعیت ایدئولوژی کمونیستی را مطرح کردند. حزب کمونیست این کشور در سال ۲۰۱۵ با حکم دیوان عالی منحل شده بود. پیشنهادهایی برای ممنوعیت نمادهای شوروی و لغو جشنهای روز پیروزی (۹ مه) نیز در پارلمان مطرح شد.
نام دیگری که در این بیانیه برجسته شده، مصطفی چوکای است. بریک عبدیغالیاولی، نماینده پارلمان قزاقستان و عضو «کمیسیون دولتی اعاده حیثیت نهایی از قربانیان سرکوبهای سیاسی»، تمایل خود را برای جرمانگاری توهین به مصطفی چوکای ابراز کرد. عبدیغالیاولی اظهار داشت که «اگر فردا کسی شروع به نوشتن کند که مصطفی چوکای خائن به وطن و وابسته به آلمان بوده است»، این اقدام میتواند قابل مجازات باشد.
بنابراین، «جنبش سوسیالیستی قزاقستان» هشدار داد که مشابه آنچه در ازبکستان رخ داد، مجازات کسانی که از اعاده حیثیت از جنگجویان باسماچی و اعضای «لژیون ترکستان» انتقاد میکنند، ممکن است در آینده در قزاقستان نیز به موضوع بحث تبدیل شود. این بیانیه همچنین خاطرنشان کرد که در تاریخ جدید و هفتجلدی قزاقستان، اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به عنوان دولتی معرفی شده است که علیه مردم قزاق مرتکب «نسلکشی» شد.
روزی نظر و مصطفی شوکای
روزی نظر (۲۰۱۵-۱۹۱۷)
روزی نظر، که یک ازبک بود، در طول جنگ جهانی دوم برای مبارزه با اشغالگری نازیها به ارتش سرخ احضار شد، اما بعدها به جبهه آلمانها پناهنده شد، و به «لژیون ترکستان»، که نازیها آن را علیه اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی تشکیل داده بودند، پیوست. نظر پس از جنگ به غرب نقلمکان کرد، بعدها در ایالات متحده ساکن شد و برای آژانس اطلاعات مرکزی [سیا) کار کرد. او در سالهای جنگ سرد، به فعالیتهای ضد کمونیستی علیه اتحاد شوروی و بهویژه آسیای مرکزیِ شوروی مشغول بود. (نشریه اشتراک، شماره ۹)
مصطفی شوکای (۱۹۴۱-۱۸۹۰)
مصطفی چوکای، که اصالتاً قزاق بود، پس از پیروزی بلشویکها در جنگ داخلی، کشورش را ترک کرد و در اروپا ساکن شد و به فعالیتهای ضد شوروی خود در تبعید ادامه داد . در پی حمله آلمان نازی به اتحاد شوروی، او با مقامات آلمانی در رابطه با تشکیل واحدهای ترکستان متشکل از اسرای جنگی شوروی تماس برقرار کرد. شوکای در دسامبر ۱۹۴۱ در برلین درگذشت. آلمان نازی متعاقباً لژیون ترکستان را از میان اسرای جنگی شوروی که دارای اصالت آسیای مرکزی بودند، تشکیل داد
مجازات زندان به دلیل برافراشتن پرچم شوروی در آذربایجان
تقریباً یک ماه پیش از دادگاه حکیماف، چهار کمونیست نیز در آذربایجان به زندان محکوم شدند. ابراهیم اسدلی و عبدالله ابراهیملی به دو سال زندان محکوم شدند، در حالی که الچین بیراملی و مهمان زینالاف هر کدام به یک سال و نیم حبس محکوم گردیدند.
دلایل صدور این احکام شامل برافراشتن پرچمهای اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان بود. بر اساس بیانیه «جنبش سوسیالیستی قزاقستان»، آثار لنین نیز در طول دادگاه به عنوان «ادبیات خرابکارانه» ارائه شده بود.
بدین ترتیب، در ازبکستان، یک ناشر چپگرا که با اعاده حیثیت از باسماچیها مخالفت کرده بود به زندان محکوم شد، در حالی که در آذربایجان، کمونیستهایی که پرچمهای شوروی را برافراشته بودند زندانی شدند؛ و در قزاقستان و ازبکستان، درخواستهایی برای ممنوعیت ایدئولوژی کمونیستی، نمادهای شوروی و جشنهای روز پیروزی شکل گرفت.
«جنبش سوسیالیستی قزاقستان»: هدف ایجاد ارعاب است
جنبش سوسیالیستی قزاقستان بر این باور است که این تحولات صرفاً موضوعی مربوط به بحثهای گذشته نیست.
جنبش در بیانیه خود اعلام کرد که محاکمه و زندانی کردن مدافعان دیدگاههای سوسیالیستی، نه تنها با هدف ایجاد ارعاب در میان مخالفان «اصلاحات ضد اجتماعی، خصوصیسازیها و واگذاری ذخایر عناصر نادر خاکی به شرکتهای غربی» انجام شده است، بلکه هدف آن ترساندن کسانی است که با اعاده حیثیت از افرادی که با سلاح علیه قدرت شوروی جنگیدند و کسانی که در کنار آلمان نازی قرار گرفتند، مخالفت میکنند.
این جنبش بیانیه خود را با فراخوان برای آزادی فوری عزیز حکیماف، کمونیستهای آذربایجان، و روزنامهنگاران و ناشرانی که در کشورهای عضو «سازمان کشورهای ترک» به دلیل عقایدشان زندانی هستند، به پایان رساند.