تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
منبع: دمکراسی مردم
نویسنده: پراکاش کارات
۲۰ ژوئیه ۲۰۲۵
چرا ترامپ از بریکس میترسد؟
هفدهمین اجلاس بریکس، نخستین اجلاسی که یازده کشور به عضویت آن اضافه شدند، در تاریخ ۶-۷ ژوئیه در ریودوژانیرو برگزار شد. اندکی پس از آن، ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید کرد که ۱۰ درصد تعرفه بر کشورهایی که با بریکس همسو هستند اعمال خواهد کرد. پیش از این نیز، ترامپ با تهدید کشورهای بریکس به اعمال ۱۰۰ درصد تعرفه، گفته بود که آنها میخواهند برتری دلار آمریکا را از بین ببرند و آمریکا را تضعیف کنند. چرا ترامپ تا این حد توسط بریکس تهدید و تحریک میشود؟
بریکس در ابتدا شامل پنج کشور بود: برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی. این گروه در سال ۲۰۰۹ با چهار کشور اول آغاز به کار کرد و آفریقای جنوبی یک سال بعد به آن پیوست. بریکس به عنوان مجمعی در نظر گرفته شد که منعکس کننده منافع و آرمانهای جنوب جهان باشد. پنج عضو بریکس ۴۰ درصد از جمعیت جهان و یک چهارم اقتصاد جهان را تشکیل میدادند. در شانزدهمین اجلاس بریکس در ژوهانسبورگ در سال ۲۰۲۴، تصمیم گرفته شد که شش کشور دیگر – مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و اندونزی – به این مجمع پذیرفته شوند. اکنون این یازده کشور بریکس روی هم رفته ۴۹.۵ درصد از جمعیت جهان، ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان و ۲۶ درصد از تجارت جهان را تشکیل میدهند.
بریکس یک بلوک یا اتحاد نیست. بریکس، یک گروه از کشورهای جنوب جهان (به استثنای روسیه) است، که به دنبال دستیابی به مواضع مشترک پیرامون اصلاح نهادهای چندجانبه، تجارت، همکاری اقتصادی، تغییرات اقلیمی و فناوری است. به این ترتیب، بریکس پتانسیل به چالش کشیدن سلطه کشورهای «گروه ۷» و امپریالیسم غربی بر نهادهایی مانند صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی و سازوکارهای تجاری و مالی را دارد. بریکس در پس زمینه بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸ ظهور کرد، و پس از شکست «گروه ۲۰» در خروج از سایه کشورهای «گروه ۷»، اهمیت بیشتری پیدا کرد. اعلامیه ریودوژانیرو، موضع کشورهای جنوب جهان را در رابطه با دو اقدام تجاوزکارانه رخ داده، به وضوح منعکس کرده است. این اعلامیه حملات به حاکمیت و سایتهای هستهای ایران، و حملات مجدد اسرائیل به غزه و محاصره مواد غذایی و بشردوستانه را به شدت محکوم کرده است. این اعلامیه، بدون اینکه در این زمینه از ایالات متحده نام ببرد، نگرانی جدی خود را در مورد افزایش اقدامات تعرفهای و غیرتعرفهای یکجانبه نیز ابراز کرده است. اعلامیه ریودوژانیرو، همچنین درخواست دیرینه برای افزایش قدرت رأی کشورهای عمده جنوب جهان در صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی و نمایندگی برزیل و هند در شورای امنیت سازمان ملل متحد را تکرار کرده است.
آنچه خشم رئیسجمهور ترامپ را برانگیخته است، نحوه اتخاذ گامها و اقدامات بریکس برای کاهش وابستگی به دلار و کاهش تسلط ایالات متحده و کشورهای «گروه ۷» بر مؤسسات مالی چندجانبه است. با افزایش استفاده ایالات متحده از تحریمهای اقتصادی و مالی علیه کشورهای مشخص و حذف آنها از سیستمهای مالی و بانکی بینالمللی، کشورهای بیشتری به دنبال حفظ منافع خود از طریق ترتیبات جایگزین بودهاند. اعضای بریکس در مورد تجارت با ارزهای محلی و ترتیبات سوآپ ارزی بحث کردهاند. گامهایی برای پرداختهای فرامرزی نیز در دستور کار قرار دارد. اعلامیه ریو بیان میکند که رهبران، وزرای دارایی و روسای بانکهای مرکزی کشورهای خود را موظف خواهند کرد تا «بحث درباره طرح پرداختهای فرامرزی بریکس را ادامه دهند و پیشرفتهای انجام شده توسط “گروه ویژه پرداخت بریکس” (BPTF) را در شناسایی راههای ممکن برای حمایت از ادامهی بحثها در مورد پتانسیل تعامل بیشتر سیستمهای پرداخت بریکس تأیید کنند». اگرچه هدف خاصی برای ترتیبات ارزی جایگزین وجود ندارد، اما گامهای محدود برای کاهش وابستگی به دلار، پرچم قرمز را در دولت ترامپ بلند کرده است.
اینکه بریکس در حال حرکت تدریجی برای ایجاد برخی نهادهای جایگزین است، در مثال «بانک توسعه جدید» (NDB) مشهود است. این بانک در سال ۲۰۱۵ با سرمایه ۱۰۰ میلیارد دلار تأسیس شد و دفتر مرکزی آن در شانگهای قرار دارد. این بانک به دنبال ارائه وام برای پروژههای زیرساختی است، نه وام برای بازپرداخت وامها. این بانک تاکنون ۳۶ میلیارد دلار برای ۹۸ پروژه زیرساختی در کشورهای عضو بریکس و دیگر کشورهای جنوب جهان اختصاص داده است. در حال حاضر، رئیس این بانک دیلما روسف، رئیسجمهور سابق برزیل، است. جدا از «بانک توسعه جدید»، «ترتیبات ذخیره مشروط» (CRA) نیز وجود دارد که از یک صندوق مشترک از میان بانکهای مرکزی کشورهای عضو بریکس تشکیل شده است. «ترتیبات ذخیره مشروط» در طول بحران ارزی از یک کشور عضو حمایت میکند.
منتقدانی از چپ وجود دارند که بریکس را به دلیل نداشتن یک دستور کار ضد امپریالیستی منسجم، بیاهمیت میدانند. این انتقاد نابجا است. بریکس یک پلتفرم ضد امپریالیستی نیست. تا جایی که این مجمع موضع جنوب جهان را بیان میکند، و تلاشهای مشترکی را آغاز میکند که نیازها و آرمانهای توسعه جنوب جهان را برآورده میکند، به تقویت چندقطبی بودن کمک خواهد کرد. رشد مجمع بریکس هم از نظر دسترسی و هم از نظر انسجام، بیانگر تضادی خواهد بود که بین نظم امپریالیستی به رهبری ایالات متحده و کشورهای در حال توسعه وجود دارد. بسیاری از اعضای بریکس، از جمله هند، روابط استراتژیک و اقتصادی با ایالات متحده دارند. اما، این کشورها به طور عینی در یک جهان چندقطبی نیز سهمی دارند که منافع ملی آنها را بهتر تأمین میکند. برای چنین کشورهایی، مشارکت در بریکس فرصتهای بیشتری را برای حفظ درجهای از استقلال استراتژیک در عین همسو بودن با نظم امپریالیستی ایالات متحده فراهم میکند.
ریاست جمهوری ترامپ شاهد اقدامات یکجانبه تجاوزکارانه در تجارت و سایر حوزهها است، که به شدت بر کشورهای جنوب جهان تأثیر میگذارد؛ جنگ تجاری حتی متحدان نزدیکی مانند کانادا، اتحادیه اروپا، ژاپن و کره جنوبی را نیز در امان نمیگذارد. در حالی که این اتحاد امپریالیستی به رهبری ایالات متحده را تضعیف میکند، برعکس، جذابیت بریکس به عنوان یک مجمع معتبر برای جنوب جهان در حال افزایش است. کشورهای بیشتری مشتاق پیوستن به بریکس هستند. اجلاس ریو یک گروه جدید «کشورهای شریک» را معرفی کرد. هشت کشور – بلاروس، بولیوی، کوبا، قزاقستان، مالزی، تایلند، اوگاندا و ازبکستان- این وضعیت شریک را تمدید کردهاند. با این نوآوری، کشورهای بیشتری از جنوب جهان با این مجمع مرتبط شدهاند.
ریاست بریکس برای یک دوره یک ساله است. برزیل برای سال ۲۰۲۵ ریاست این گروه را بر عهده داشت. تحت رهبری رئیسجمهور لولا، گامهای مهم دیگری نیز برداشته شد. این گروه چارچوب جدیدی برای اقدام مشترک معرفی کرد که نشاندهنده موضع هماهنگ این گروه پیش از کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد، معروف به «COP۳۰»، بود. در مورد فناوری، این بیانیه از بحثهای جهانی فراگیرتر در مورد حاکمیت هوش مصنوعی (AI) حمایت کرد و نگرانیهای کشورهای جنوب جهان را که اغلب در این بحثها کمتر مورد توجه قرار میگیرند، منعکس نمود. نتیجه دیگر، پیشنهاد ابتکار ضمانتهای چندجانبه بریکس بود تا سرمایهگذاریهای زیرساختی و توسعهای را در سراسر کشورهای جنوب جهان با ارائه ضمانتهای سرمایهگذاری برای کاهش ریسک تسهیل کند.
ریاست اجلاس ۲۰۲۶ بر عهده هند خواهد بود و مودی موضوع آن را «ایجاد تابآوری و نوآوری برای همکاری و پایداری» اعلام کرده است. با وجود تمام ادعاهای مودی مبنی بر اینکه صدای کشورهای جنوب جهان است، سیاستهای خارجی و استراتژیک دولت مودی عموماً با ایالات متحده و اسرائیل همسو بوده است. دغدغه فعلی آن برای تبدیل تروریسم به دستور کار اصلی در تمام نهادهای چندجانبه بر اساس رویکرد پاکستانمحور، با نگرانیهای کلی کشورهای جنوب جهان نیز هماهنگ نبوده است. هند مشتاق است نقش خود را در طرح چهارجانبه (QUAD) تحت حمایت ایالات متحده تثبیت کند. با این حال، هند نیز در معرض نوسانات ترامپیسم قرار دارد. هر چقدر هم که به دنبال سازش با خواستههای تهاجمی ترامپ باشد، در معرض بسیاری از ضربات ترامپ قرار خواهد گرفت.
موضع رسمی دولت این است که به دنبال ترویج چندقطبیگرایی است. در دوره اخیر، هند و چین گامهای مشترکی برای کاهش تنشها در مرز و آغاز روند احیای روابط اقتصادی و مسافرتی برداشتهاند. این امر باید موانع همکاری روانتر در چارچوب بریکس را از بین ببرد. امید است که دولت مودی از موقعیت رهبری بریکس برای پیگیری دستور کاری استفاده کند که منافع جمعی کشورهای جنوب جهان را ارتقا دهد و تمام کوششها برای تضعیف سیاستها و سازوکارهای جایگزین که در حال اجرا هستند را خنثی کند.
https://peoplesdemocracy.in/2025/0720_pd/why-trump-afraid-brics