تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
منبع: بنیاد فرهنگ استراتژیک
نویسنده: دیمیتری مینین
۲۱ آوریل ۲۰۲۵
اجلاس آسیای مرکزی- اتحادیه اروپا انشعاب در جهان ترک را نشان میدهد
برای کشورهای آسیای مرکزی، بروکسل از آنکارا نزدیکتر است
سیاست جهانی نئو عثمانی ترکیه، که توسط رئیسجمهور رجب اردوغان در تمام دوران حکومتش دنبال میشد، یک عقبگرد جدی داشته است. اعضای آسیای مرکزی «سازمان کشورهای ترک»(OTG)، که به دقت توسط او پرورش مییافتند، در نخستین اجلاس سران آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا در سمرقند آشکارا ترجیح خود را برای توسعه روابط با اتحادیه اروپا ابراز کردند و «برنامه مشترک ترکی» را که آنکارا به شدت بر آنها تحمیل میکرد نادیده گرفتند.
این نه تنها در حجم کلی همکاری با اتحادیه اروپا که آنها بر سر آن توافق کردند، و بنحوه قابلتوجهی فراتر از همه برنامههای ترکیه بود، بلکه در موافقت آنها با به رسمیت شناختن حاکمیت کامل جمهوری قبرس – اساساً بخش یونانی جزیره – در بیانیه نهایی این نشست و عدم به رسمیت شناختن «جمهوری ترک قبرس شمالی»(TRNC) که زیر بال اردوغان است، بیان شد. این برای رئیسجمهور ترکیه تحقیرآمیزتر است، زیرا او شخصاً از «برادران خود – رهبران ترک» خواست که این کار را نکنند.
با این وصف، «نوعثمانی»، با رسیدن به حد طبیعی تواناییهای موجود خود، با قضاوت بر اساس همه چیز، به طور طبیعی افول خود را آغاز میکند، و به همراه آن اقتدار «رهبر معظم» نیز افول میکند. خودِ عملکرد «سازمان کشورهای ترک» بسیار بیشتر از این زیر سؤال است. به ویژه، اگر اکثریت اعضای آن «جمهوری ترک قبرس شمالی» را به عنوان موضوع حقوق بینالملل به رسمیت نشناسند، این چگونه میتواند همچنان به عنوان یک ناظر رسمی در «سازمان کشورهای ترک» تلقی شود؟
نشست آسیای مرکزی – اتحادیه اروپا در سمرقند، ۴ آوریل ۲۰۲۵
به نوشته مطبوعات ترکیه، تصمیم یکپارچه کشورهای آسیای مرکزی برای برقراری روابط دیپلماتیک با یونانیهای قبرس و پیوستن به قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد که از وضعیت دولت یونانی قبرس به عنوان تنها دولت قانونی قبرس حمایت میکند، انتقاد شدید آنکارا را برانگیخته است. کورساد زورلو، معاون رئیس حزب «حاکم عدالت و توسعه» تاکید کرد که «این بخش از بیانیه غیرقابل قبول است.»
آنکارا به ویژه از امضای این بیانیه توسط هر پنج کشور منطقه ناراحت است، اگرچه از قبل به نظر میرسید که قرقیزستان و ترکمنستان «ناظر» «انعطافپذیری بیشتری» در رابطه با «جمهوری ترک قبرس شمالی» نشان میدهند . در رابطه با این رویدادها، زورلو با سفرای کشورهای ترک در آنکارا ملاقات کرد، هرچند که این اقدام وزارت امور خارجه بیشتر به «مؤاخده کردن» شباهت داشت. وی بر «اهمیت حفظ همبستگی میان مردمان ترک تاکید کرد و از آنها خواست همکاری در مسائل منطقه از جمله قبرس را در اولویت قرار دهند.» اما این «قالیچه پرنده» به هیچ جا پرواز نکرد، اعضای «سازمان کشورهای ترک» از منطقه آسیای مرکزی بر سر تصمیم خود ماندند.
اعضای «سازمان کشورهای ترک» (ترکیه، آذربایجان، قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان) و ناظران (مجارستان، ترکمنستان، قبرس شمالی)
این سازمان در ۳ اکتبر ۲۰۰۹ با نام «شورای ترک در نخجوان آذربایجان» تأسیس شد. در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۱، در نشست شورای همکاری کشورهای ترک زبان در استانبول، «شورای ترک» به «سازمان کشورهای ترک» تغییر نام داد. دبیرخانه نیز در آنجا قرار دارد، «مجمع پارلمانی» در باکو، «آکادمی بینالمللی ترک» در آستانه و «دانشگاه بینالمللی ترک» در تاشکند است.
مقر «سازمان کشورهای ترک» در استانبول
حتی «نشان عالی جهان ترک»، با ۲۴ الماس ابداع شد. اولین دریافت کننده آن در سال ۲۰۱۹، نورسلطان نظربایف، رئیسجمهور قزاقستان بود.
«نشان عالی جهان ترک»
اعطالی «نشان عالی جهان ترک» به الهام علیاف رئیس جمهور آذربایجان
به طور کلی، در نشستهای سران «سازمان کشورهای ترک و دیگر برنامههای مشترک آن، همیشه سخنرانیهای ترحم و تأثر برانگیز زیادی پیرامون اینکه چگونه «جهان ترک به عامل مسلط در فضای اوراسیا از بالکان تا دیوار بزرگ چین تبدیل خواهد شد» و قرن بیستویکم «قرن ترکها» خواهد بود، ایراد میشد. در واقع، در چارچوب این قالب، همکاریهای بشردوستانه به سرعت توسعه یافت، و برای مسائل اساسی اقتصادی و نظامی-سیاسی«مهمات» کافی وجود نداشت.
بحران کنونی در این سازمان عمدتاً نتیجه این تعصب و همچنین بلندپروازی های متورم آغازکنندگان آفرینش آن، در درجه اول خود ترکیه است. «برادران قومی» آن در مرحله شکلگیری آنها با کمال میل کمک و حمایت دولت اصلی ترک را پذیرفتند، اما هرگز منافع ملی خود را فراموش نکردند و به طور کلی مشتاق تبدیل شدن به جنگجویانی برای ایجاد نوعی «خلافت» تک قومی در سراسر جهان نبودند. آنها نزدیک شدن در حال ظهور کشورهای منطقه با اتحادیه اروپا به ضرر همکاری با آنکارا را نه یک نوع خیانت، بلکه مظهر ابتدایی عقل سلیم میدانند.
در خط تقسیم در قبرس
تاكنون از ميان كشورها، به استثنای خود تركيه، تنها آذربايجان از امكان به رسميت شناختن آن در آينده قابل پيش بيني سخن گفته است. به ویژه الهام علی اف، رئیس آن، اخیراً در یک مجمع بین المللی در دانشگاه باکو یادآور شد که آذربایجان نقشی کلیدی در اعطای وضعیت ناظر در این کشور ایفا کرده است. وی با شیوه پر تصنع شرقی گفت: «در میان برادران ما در قبرس شمالی، ذرهای تردیدی وجود ندارد که ما تا پایان – تا ایجاد یک کشور مستقل – با شما خواهیم بود و البته تا زمانی که این کشور توسط جامعه جهانی به رسمیت شناخته نشود، در کنار شما خواهیم بود.»
ارسین تاتار رهبر «جمهوری ترک قبرس شمالی» و الهام علیاف
در واقع، کارشناسان بر این باورند که آذربایجان برای به رسمیت شناختن «جمهوری ترک قبرس شمالی» عجله نخواهد کرد، زیرا حمایت فعال باکو، از جمله تماسهای مستقیم بین رئیسجمهور الهام علی اف و ارسین تاتار رهبر «جمهوری ترک قبرس شمالی»، مطمئناً خطرات بیشتری را برای روابط این کشور با اتحادیه اروپا ایجاد میکند.
الحان شاهین اوغلو، کارشناس علوم سیاسی ترکیه، متعجب است که چه چیز باعث شد که کشورهای ترک آسیای مرکزی رسماً جمهوری یونانی قبرس را به رسمیت بشناسند، و حتی در آنجا سفارتخانه باز کنند؟ «به هر حال، رهبران این کشورها باید درک میکردند که این اقدام هم به روابط با ترکیه و هم به فعالیتهای آتی سازمان کشورهای ترک که آنها عضو آن هستند آسیب میرساند.» به گفته این کارشناس مسائل سیاسی، «این واقعیت که دولت های آسیای مرکزی تقریباً همزمان شروع به ایجاد روابط با قبرس یونانی کردند، این تصور را ایجاد میکند که این اقدام به صورت هماهنگ و بر اساس یک برنامه از پیش توافق شده انجام شده است. نه آنکارا و نه باکو از قبل چیزی از این طرح نمیدانستند». به عقیده وی، کشورهای آسیای مرکزی تحت فشار اتحادیه اروپا که به آنها وعده میلیاردها یورو سرمایهگذاری در اجرای پروژههای مشترک داده بود، یک «تصمیم ضدترکی» گرفتند.
آردان زنتورک، روزنامهنگار مشهور بینالمللی، این حادثه را یک «ضربه ژئوپلیتیک» به ترکیه خواند و گفت: «من در ۵۰ سال زندگی حرفهای خود چنین چیزی ندیدهام. ما با یک خیانت سیاسی واقعی روبهرو هستیم. این چهار کشور ترک – قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان – با امضای خود تأیید کردهاند که قبرس ترکی را به رسمیت نمیشناسند، قبرس ترکیه و قبرس ترکیه را به رسمیت نمیشناسند. آنها به اروپا، آمریکا و روسیه، که ترکیه را در قبرس اشغالگر مینامند، پیوستهاند. «اگر این کشورها قطعنامههایی را امضا کنند که جمهوری ترک قبرس شمالی را کند، سازمان کشورهای ترک همه معنای خود را از دست میدهد. آنرا تعطیل میکند.»
اما، مطبوعات یونان خشنودی خود را پنهان نمی کنند و مینویسند: «کشورهای آسیای مرکزی قول دادهاند که از حاکمیت قبرس حمایت کنند و عملاً به تلاشهای آنکارا برای استفاده از این کشورها برای به رسمیت شناختن بخش شمالی اشغال شده کشور پایان دهند.»
«سلطان» اردوغان و آسیای مرکزی
وضعیت مهم دیگری نیز وجود دارد که با توجه به آن دولتهای ترک آسیای مرکزی به تدریج از آنکارا دور میشوند. و این دخالت فزاینده ترکیه در امور خاورمیانه با هزینههای جدی برای همه است، که میتواند پای آنها را به میان بکشد. پیروزی پر هزینه ترکیه در سوریه به این واقعیت منجر شده است که از یک سو، اکنون مجبور است مانند گذشته نه تنها ادلب، بلکه کل کشور را به طور کامل تأمین مالی کند و شورشها و نارضایتی مردم خود را برانگیزد، و همچنین موجب کمبود بودجه برای اهداف دیگر شود . و از سوی دیگر، دهها هزار شبه-نظامی اسلامی از کشورهای آسیای مرکزی به طور غیرمنتظرهای به نخبگان حاکم سوریه، از جمله به نیروهای امنیتی پیوستهاند. این مجاهدین آبدیده در نبرد، قصد خود را برای بازگشت دیر یا زود به کشورهای منشأ خود و برقراری «نظم صحیح» براساس شریعت در آنجا پنهان نمیکنند. در واقع آنکارا به همراه نیروهای نیابتی خود در سوریه یک شبه از ضامن امنیت کشورهای آسیای مرکزی به یکی از تهدیدهای اصلی برای آنها تبدیل شده است. بنابراین جای تعجب نیست که این منطقه وارد مرحله جستجوی فعال برای راههای جایگزین برای رفع نیازهای اساسی خود از جمله در حوزه نظامی-سیاسی شده است.
رجب اردوغان و احمد الشراع، رهبر سوریه