تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
سهشنبه، ۲۹ مهر ۱۴۰۴
منبع: «چپ» (soL)
نویسنده: امره نالینجی
۹ اکتبر ۲۰۲۵
مبارزه داخلی در حماس: چگونه ترورها راه را برای پراگماتیستها، توافق، و ترکیه هموار کرد؟
حماس در پی ویرانی و ترور رهبران خود، پس از عملیات «توفان الاقصی» در ۷ اکتبر و عملیات نسلکشانه اسرائیل در غزه، با یک بحران داخلی روبهرو شد. پس از ترور یحیی سینوار توسط اسرائیل، اختلاف بین شاخه نظامی و «شاخه پراگماتیست» به رهبری خالد مشعل، به پیروزی مشعل انجامید.
وضعیت دائماً در حال تغییر در فلسطین، تحلیل رویدادهای جاری و چشماندازهای آینده را دشوار میکند.
حماس با این انتخاب روبهرو است که، با توجه به سرنگونی بشار اسد در سوریه، به پروژه منطقهای اخوان المسلمین و ترکیه بازگردد؛ و یا، با برخی مشکلات، به پروژه محور مقاومت که پس از یک دوره سردی در روابط خود با ایران، دوباره به آن پیوسته بود، ادامه دهد.
اگر این محور به طور کامل فرو بپاشد، حماس ظرفیت خود را برای ادامه مبارزه مسلحانه از دست خواهد داد، حتی اگر از این گزینه صرف نظر نکند.
این درگیری داخلی به اختلافات بین شاخه فلسطینی اخوان المسلمین و فتحی شقاقی، بنیانگذار جهاد اسلامی، در اوایل و اواسط دهه ۱۹۸۰ برمیگردد.
حماس، که نگران رقابت با جهاد اسلامی بود، آخرین گروه فلسطینی است که علیه اسرائیل اسلحه به دست گرفت و از همان لحظه تأسیس در سال ۱۹۸۷، مبارزه مسلحانه را انتخاب کرد.
اما در کمتر از یک ربع قرن، به قدرتمندترین سازمانی که با اسرائیل میجنگد، تبدیل شده است.
دو جریان رقیب در درون سازمان
موانع زیادی برای تصمیم به کنار گذاشتن مبارزه مسلحانه وجود دارد، مانند تجربه الفتح که با انتخاب این مسیر تضعیف شد.
تشکیلات خودگردان فلسطین، که الفتح یکی از اجزای کلیدی آن است، همانطور که عملیات دوگانه علیه گروههای مقاومت در شمال کرانه باختری اشغالی در طول سال گذشته تأیید کرد، به تدریج به نوعی نیروی پلیس برای اسرائیل و ایالات متحده تبدیل شده است،.
جنبش تحت رهبری یحیی سینوار، عامل عملیات «توفان اقصی» در ۷ اکتبر، و عمدتاً با نفوذ در نوار غزه، نیز مانعی بر سر راه ایده کنار گذاشتن مبارزه مسلحانه ایجاد کرد.
حامیان این جنبش در بسیاری از سازوکارهای داخلی که فعالیتهای حماس را در سرزمینهای فلسطینی و خارج از کشور و همچنین در زندانهای اسرائیل کنترل میکنند، یافت میشوند.
با این حال، این گروه در کرانه باختری کمتر حضور دارد، در آنجا اعضای آن بیشتر با جریان خالد مشعل، که از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۷ ریاست دفتر سیاسی را بر عهده داشت، همسو هستند.
بنابراین، برای درک حماس، لازم است فراتر از روایت استانداردی که تیم طرفدار ترکیه-قطر را در مقابل جریان ایران-حزبالله قرار میدهد، برویم، زیرا واقعیت داخلی این سازمان بسیار پیچیدهتر است.
عملیات ۷ اکتبر و عملیات نسلکشی اسرائیل علیه غزه، پس از تغییرات عمده درون سازمان پس از سال ۲۰۱۷، این پیچیدگی را بیشتر کرد.
صحنهای از یک مراسم حماس در غزه
مبارزه بین جنبشهای «تبلیغی» و «رادیکال»
یکی از تغییرات مهم، پس از درگیری بین جنبش «تبلیغی» (دعوت) که امروزه به عنوان «پراگماتیستهای» درون سازمان شناخته میشوند، و جنبش نظامی که «جنبش رادیکال» نامیده میشود، رخ داد.
اعضای باتجربه جنبش «تبلیغی» در آخرین انتخابات داخلی در سال ۲۰۲۱ وارد رقابت شدیدی با یحیی سینوار شدند و سینوار با اختلاف کمی در انتخابات پیروز شد.
پیروان جنبش «تبلیغی» اغلب مناصب نهادی را در اختیار دارند و با پیروی از سنت اخوان المسلمین، بر مطالعات مذهبی و آموزش دینی تأکید دارند.
گرایش نظامی را میتوان گونهای از اخوان المسلمین توصیف کرد که با فلسطین تطبیق یافته و بهروز شده است.
این گروه که عمیقاً تحت تأثیر نوشتههای چپ فلسطین و محور مقاومت است، فلسطین و آزادی آن را در مرکز مبارزه قرار میدهد.
اگرچه شاخه نظامی در سالهای اخیر دست بالا را پیدا کرده است، اما ویرانی غزه پس از ۷ اکتبر و تلفات گسترده در سلسله مراتب حماس تقریباً همه چیز را زیر سؤال برده است.
این باعث شد که این جنبش از سازمان بخواهد تجربیات خود را تا به امروز ارزیابی کند و تاکتیکهای بقا را برای آینده نزدیک در نظر بگیرد.
یکی دیگر از تغییرات مهم در حماس پس از سال ۲۰۱۷ مربوط به ریشههای جغرافیایی و منطقهای کادرها است.
برای فلسطینیها، این ریشهها به طور سنتی در انتخاب شرکای زندگی یا تجاری و رهبری سیاسی تعیینکننده بودهاند.
این موضوع منحصر به حماس نیست؛ بلکه بر همه گروههای دیگر فلسطینی تأثیر میگذارد. در سالهای اخیر، پس از آنکه اسماعیل هنیه رئیس دفتر سیاسی این سازمان و یحیی سینوار رهبر آن در غزه شد، درگیریهای داخلی پیرامون انتقال قدرت از رهبران بنیانگذار در کرانه باختری یا خارج از کشور به دست غزهایها تشدید شده است.
به گفته برخی منابع، یحیی سینوار در طول سه سال منتهی به ۷ اکتبر تلاشهای زیادی برای برکنار کردن بسیاری از کادرهای این سازمان از نوار غزه انجام داد تا انحصار تصمیمگیری چهرههای باتجربه را بشکند.
این غزهایها نوعی اتحاد موازی تشکیل دادند که همچنان مانع از تسلیم شدن حماس در برابر اراده برخی شرکای منطقهای میشود. این گروه توسط خلیل الحیه رهبری میشود که در آخرین بیانیه مطبوعاتی این گروه، پس از خدمت به عنوان معاون رهبر غزه، به عنوان «رئیس حماس در غزه» توصیف شده است.
صحنهای از آخرین تبادل اسرای حماس با اسرائیل
امروز چه کسی تصمیم میگیرد؟
سازمان در حال حاضر توسط یک کمیته پنج نفره اداره میشود: محمد درویش اسماعیل، رئیس شورای مشورتی حماس؛ خلیل الحیه از دفتر غزه؛ ظاهر جبارین از دفتر کرانه باختری؛ خالد مشعل از دفتر امور خارجه؛ و موسی ابومرزوق، که ریاست روابط بینالملل را بر عهده دارد.
اما این ساختار جدید به دلیل مواضع متفاوت اعضای آن شکننده است. در حالی که الحیه و جبارین نماینده جنبش سنوار-عاروری هستند، ابومرزوق به جنبش ترکی-قطری به نمایندگی مشعل نزدیکتر است.
از دسامبر ۲۰۲۳، حماس عمدتاً بر مسأله گروگانها و ایده پایان دادن به جنگ متمرکز بوده است، در حالی که مسائلی مانند رهبری و روابط درون فلسطینی و بینالمللی به تعویق افتادهاند.
خلیل الحیه
نقش ترکیه چه میتواند باشد؟
دولت «حزب عدالت و توسعه» برای نهادینه کردن سازمان و اعطای شهروندی یا اجازه اقامت دائم به کادرهای غیرنظامی آن تلاش میکند.
آنکارا همچنین در تلاش است تا حماس را به لزوم عبور از این مرحله برای ایجاد یک «دولت فلسطینی» یا حداقل جلوگیری از ناپدید شدن سازمان متقاعد کند.
با این حال، بسیاری از اعضای حماس در داخل غزه، به ویژه کسانی که به ترکیه اعتماد ندارند، ایده اتخاذ یک برنامه سیاسی جدید و زمین گذاشتن سلاح را رد کردند.
کسانی که به این جریان پیوستند معتقد بودند که بقای حماس به حضور مسلحانه آن بستگی دارد و نباید به پیشنهادهای کشورهای خلیج فارس یا ایالات متحده اعتبار زیادی داده شود.
توافق امروز چگونه حاصل شد؟
در همین حال، هیچ کس عجلهای برای انتصاب او به عنوان رئیس دفتر سیاسی ندارد. پس از ترور هنیه، نام مشعل مطرح بود، اما در نهایت این سمت به سنوار رسید.
از زمان قتل سنوار، هیچ کس در حماس درباره ریاست صحبت نکرده است؛ این سمت مدتی است که به یک کمیته موقت واگذار شده است.
راز توانایی سازمان برای حفظ موجودیت خود تا به امروز، در انتخابات دو مرحلهای است که هر چهار سال یکبار برگزار میشود.
این انتخابات به عنوان بهترین راه برای کاهش اختلافات داخلی سازمان و برای هر جنبش جهت نشان دادن قدرت خود تلقی میشود.
امروز گزارش شد که مذاکرات در قاهره بر اساس طرح دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، به تبادل زندانیان و آتشبس در غزه رسیده است. بر اساس این توافق، حماس ۲۰ زندانی اسرائیلی را که زنده ماندهاند آزاد خواهد کرد. اسرائیل نیز بیش از ۲۰۰۰ زندانی فلسطینی، از جمله ۲۵۰ زندانی محکوم به حبس ابد و ۱۷۰۰ زندانی دیگر را که از زمان آغاز جنگ دو سال پیش بازداشت شدهاند، آزاد خواهد کرد. منابعی که با خبرگزاری فرانسه صحبت کردند، گفتند که تبادل زندانیان باید ظرف ۷۲ ساعت پس از عملی شدن توافق تکمیل شود.
اوضاع در دو سال گذشته نشان میدهد که تیم مقاومت مسلحانه در حماس به طور قابل توجهی تضعیف شده است. در حالی که پس از ترور سینوار هیچ برنامه انتخاباتی معناداری وجود ندارد، به نظر میرسد که این توافق با افزایش وزن تیم «معتدل» درون سازمان که به ترکیه و قطر نزدیک است، ممکن شده است.