تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
۱۰ مرداد ۱۴۰۴
منبع: پیام مردم
نویسنده: اصیل صالح
۳۱ ژوئیه ۲۰۲۵
وداع لبنان با زیاد رحبانی، موسیقیدان، نمایشنامهنویس و انقلابی کمونیست
این هنرمند کمونیست مدتهاست که توسط ملت عرب به عنوان صدای تسلیمناپذیر مقاومت و انقلاب تجلیل شده است.
تشییع جنازه زیاد رحبانی در بیروت
عزاداران در بیروت پایتخت لبنان در مراسم تشییع پیکر زیاد رحبانی. عکس: هیثم موسوی / الاخبار انگلیسی
روز دوشنبه، ۲۸ ژوئیه، هزاران نفر در مراسم تشییع جنازه باشکوه زیاد رحبانی، آهنگساز و طنزپرداز سیاسی مشهور، در بیروت، پایتخت لبنان، شرکت کردند. این مراسم دو روز پس از درگذشت او در سن ۶۹ سالگی، که گفته میشود به دلیل حمله قلبی بوده، برگزار شد.
جمعیت عزاداران در بیرون بیمارستان خوری در شرق بیروت، جایی که الرحبانی درگذشت، جمع شدند، و سپس برای ادای احترام به او به کلیسای بانوی ما در شهر بکفیا، در جبل لبنان، رفتند.
برجستگی زیاد صرفاً به دلیل فرزند فیروز، خواننده مشهور عرب و از تبار مکتب هنری برجسته رحبانی (معروف به برادران رحبانی) نبود. بلکه به دلیل آثار هنری منحصر به فرد او بود که اصیلترین ایدههای انقلاب، مقاومت، میهنپرستی و عشق را با هم ترکیب میکرد.
طنز او همچنین وجدان مردم عادی لبنان و عرب را در بحبوحه آشفتگیهای سیاسی، تناقضات اجتماعی و یک قرن مبارزه علیه امپریالیسم برانگیخت.
زیاد، جدا از گویندگی و روزنامهنگاری، که برای روزنامههای مختلف لبنانی از جمله الندا، النهار و الاخبار مینوشت، هنرمند و نویسندهای پرکار بود.
نابغه موسیقی
زیاد الرحبانی، که در سال ۱۹۵۶ متولد شد، در سنین بسیار کم استعداد شگرفی از خود نشان داد. او آهنگسازی را از ۷ سالگی آغاز کرد، در ۱۲ سالگی مجموعهای از اشعار خود را منتشر کرد و اولین نمایشنامه خود را در ۱۸ سالگی نوشت و اجرا کرد.
پیشگام «جاز شرقی»
اگرچه آثار اولیه زیاد تحت تأثیر برادران رحبانی بود که از سنتهای فولکلور لبنان الهام گرفته بودند، اما او خیلی زود با ترکیب موسیقی فولکلور لبنان و موسیقی کلاسیک عربی با جاز و ژانرهای دیگر، از جمله فلامنکو، تانگو و فانک، شکل منحصر به فرد موسیقی خود را که آن را «جاز شرقی» مینامید، خلق کرد.
جنگ داخلی لبنان: نقطه عطفی در زندگی شخصی، سیاست و هنر زیاد
جنگ داخلی پیچیده و ویرانگر لبنان که از سال ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ ادامه داشت، دیدگاههای سیاسی زیاد را شکل داد و تأثیر زیادی بر زندگی شخصی و آثار هنری او گذاشت.
پس از آنکه شبهنظامیان مسیحی راستگرای لبنانی در سال ۱۹۷۶ حدود ۱۵۰۰ فلسطینی را در اردوگاه پناهندگان تل الزعتر در بیروت محاصره و قتل عام کردند، زیاد که به عنوان یک مسیحی ارتدکس یونانی متولد و بزرگ شده بود، تصمیم گرفت به بیروت غربی که تحت سلطه مسلمانان است نقل مکان کند و خانه خانوادگی خود را در بیروت شرقی که تحت سلطه مسیحیان است، ترک کند.
زیاد در مصاحبهای با غسان بن جدو، روزنامهنگار و فعال باسابقه تونسی-لبنانی، در کانال تلویزیونی المیادین در سال ۲۰۱۲، توضیح داد که چگونه قتل عام تل الزعتر در بیداری سیاسی او نقش داشته و انگیزه موضع طرفدار فلسطین او را ایجاد کرده است.
وقایع غمانگیز جنگ داخلی لبنان، رویکرد فاشیستی احزاب راستگرا در لبنان را آشکار کرد و زیاد را به سمت جنبشهای چپگرا سوق داد. اعتقاد بر این است که او در ابتدا در فعالیتهای سیاسی با «جبهه خلق برای آزادی فلسطین» (PFLP) و حزب خواهر لبنانی آن، Kحزب اقدام سوسیالیستی عرب-لبنان»، همکاری داشت و در نهایت به حزب کمونیست لبنان پیوست.
پس از جنگ داخلی، نمایشنامهها و ترانههای او بر پرداختن به پیچیدگیهای سیاسی و اجتماعی لبنان که ناشی از جنگ بود، مانند فرقهگرایی، مبارزه طبقه کارگر و فساد، متمرکز شد.
صدای تسلیمناپذیر مقاومت و انقلاب
شاهکارهای موسیقی و تئاتری زیاد، در کنار انتقادات سیاسی او، تجسم زندهای از مقاومت و انقلاب علیه پروژه امپریالیستی-صهیونیستی در منطقه غرب آسیا بودهاند.
زیاد در یکی از معروفترین نقل قولهای خود میگوید: «تا زمانی که اسرائیل در چند قدمی شماست، هرگز نمیتوانید یک کشور بسازید، و تا زمانی که آنها شما را بین دو گزینه امنیت یا فرهیتان قرار میدهند، هرگز به عدالت و آزادی دست نخواهید یافت.»
«تنها»: ملودی جاودانه زیاد از مقاومت و انقلاب
این موسیقیدان افسانهای لبنانی، در ستایش مقاومت و انقلاب علیه اشغال اسرائیل، آهنگهای زیادی نوشت و ساخت. با این حال، شاهکار او «تنها» (یا «وحدن» به عربی) به طور خاص در آگاهی مردم عرب ریشه دوانده است.
اشعار این آهنگ توسط طلال حیدر، شاعر برجسته لبنانی، سروده شده و توسط فیروز، خواننده زن، با آهنگی دلنشین خوانده شده است. با این حال، پس از آهنگسازی خلاقانه زیاد، به ملودی جاودانه مقاومت و انقلاب تبدیل شد.
این آهنگ، آخرین سفر سه مبارز مقاومت عرب، یاسین الحوزانی (از عراق)، احمد محمود (از سوریه) و منیر المغربی (از فلسطین) را روایت میکند، زمانی که آنها از مرز بین لبنان و فلسطین اشغالی عبور کردند تا عملیات الخلیصه را در شهرک غیرقانونی اسرائیلی کریات شمونه در سال ۱۹۷۴ انجام دهند.
آهنگهای زیاد با موفقیت توانست بین شنوندگان و سه قهرمانی که پس از کشتن ۱۸ سرباز اسرائیلی در جریان این عملیات ترور شدند، پیوند ایجاد کند.
این راپسودی حس نوستالژی عمیقی را در مخاطبان برمیانگیزد، و امید آنها را به زنده بازگشتن این میهنپرستان خارقالعاده از عملی، همچنین احساس عمیقی از احترام به فداکاری آنها را برمیانگیزد.
زیاد در حافظه جمعی اعراب محونشدنی خواهد ماند
برای بسیاری، میراث زیاد در حافظه جمعی ملت عرب، نه تنها به خاطر هنر یا ایدههای سیاسی او، بلکه به این دلیل که او تصمیم گرفت فردی باشد که با مردم عادی ارتباط برقرار کند و زندگی خود را وقف ابراز نگرانیهای آنها کند، محونشدنی خواهد ماند. «جبهه خلق برای آزادی فلسطین» در بیانیهای که روز شنبه منتشر شد، در سوگ زیاد نشست:
«زیاد رحبانی چیزی بیش از یک هنرمند بود؛ او یک وجدان ملی زنده و روشنفکری بود که با آرمانهای مردمش درگیر بود، همیشه در کنار فقرا و به حاشیه راندهشدگان بود و بیعدالتی، استبداد و فرقهگرایی را رد میکرد. او هرگز بیطرف نبود. بلکه از فقرا، مردم، فلسطین، غزه و انقلابیون، کسانی که جز وطنی که فروشی نباشد و زندگی بدون تحقیر چیزی نمیخواستند، حمایت میکرد.»