کنفرانس «صد سال دولت-ملت در ایران: از انحصار تا دموکراسی چندملیتی» در استکهلم*
تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
یکشنبه، ۷ دی ۱۴۰۴
منبع: «چپ» (soL)
نویسنده: ارهان نالجاچی
شنبه، ۲ اوت ۲۰۲۵
ملت-دولت، جمهوری، استقلال اقتصادی: نمونه عراق
ابتکار کردها در ترکیه، تلاشهای سفیر ایالات متحده برای تغییر شکل منطقه، فروپاشی دولت-ملتها، مداخلات اسرائیل، اتحاد علیه پیمان لوزان و غیره.
همه میهنپرستان میدانند که این روند بوی خوبی ندارد، اما هیچکس نمیتواند دقیقاً پیشبینی کند که چگونه پیش خواهد رفت.
بیایید در این مقاله سعی کنیم تاریخ منطقه تحت نفوذ امپریالیسم را به یاد آوریم. این تجدید خاطرات به ما کمک میکند روابط بین ملت-دولت، جمهوری، و استقلال اقتصادی را بهتر درک کنیم، و خود را برای هر آنچه که ممکن است به صورت ما پرتاب شود آماده نماییم. بیایید عراق را نیز از این منظر بررسی کنیم.
اما ما باید تاریخ اخیر ترکیه را نیز بیاد داشته باشیم: پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۰، نظم امپریالیستی، تحت رهبری ایالات متحده، برای اطمینان از اینکه هیچ مانع ملی بر سر راه انحصارات آن باقی نماند، تلاش فشردهای را برای در هم شکستن مقاومت ملت-دولتهای نسبتاً مستقلی که در دنیایی ظهور کرده بودند که اتحاد شوروی در آن وجود داشت، آغاز کرد.
ما نمیدانیم این موضوع چقدر مستند و نشانداده شده است. یک شبکه مقاومت گمنام، متشکل از پرسنل نظامی گرفته تا اعضای دانشگاه، از رسانهها گرفته تا رهبری سازمانهای تودهای، در داخل دولت ترکیه ظهور کرد. خط مشترک این شبکه این بود: «امپریالیسم در تلاش است تا ملت-دولتها را نابود کند؛ بیایید مقاومت کنیم.» کسانی که در آن سالها در دانشگاه بودند یا در سازمانهای تودهای کار میکردند، شاهد این شبکه بودند. با این حال، اگرچه نمیتوانیم تک تک افراد را بشناسیم، اما این شبکه عموماً نه چپگرا بود و نه ضدسرمایه.
«حزب عدالت و توسعه» به رهبری آمریکا و به ویژه فرقه گولن، این گروه را مجرم اعلام کرد و عملیات «ارگنهگون»** را علیه این شبکه مورد حمایت دولت انجام شد.
همانطور که در زیر در داستان عراق به آن خواهیم پرداخت، هر دولت-ملت که طبقه کارگر و نمایندگان آن را در برنگیرد، محکوم به از دست دادن جمهوری و استقلال خود است.
ما به خوبی میدانیم که چرا سرزمینهای وسیع عربی تحت حکومت عثمانی به این تعداد تکه تکه شدند. در سال ۱۹۱۶، در جلسهای در قاهره دو نماینده امپریالیسم انگلیس و فرانسه با یک نقشه و خطکش منطقه را به مناطق تحت سلطه خود تقسیم کردند. آنها یک پادشاه فئودال همدست را به عنوان حاکم هر یک از آن مناطق منصوب کردند.
در این دوره، عراق تحت قیمومیت انگلیس، یا به عبارت دیگر، مستعمره، درآمد. با این حال، به دلیل قیامها، بویژه قیام جمعیت شیعه، حکومت استعماری مستقیم برقرار نشد. در حالی که ملک فیصل به عنوان یک عروسک خیمهشببازی منصوب شد، پادشاهی عراق تأسیس شد و همچنان وابسته به انگلیس باقی ماند.
وابستگی به انگلیس به چه معنا بود؟ ما بخود جرات میدهیم تاریخ غنی عراق را از این نقطه نظر، در این مقاله کوتاه بررسی کنیم.
در دهه ۱۹۳۰، نفت در عراق کشف و استخراج شد. ذخایر بزرگ نفت و گاز طبیعی، که استخراج آنها ارزانتر و آسانتر است، هنوز هم یک دارایی بزرگ برای عراق امروزی محسوب میشود.
در آن سالها، انحصارات نفتی تازه تأسیس توافق کردند که چاهها و نفت استخراجشده را بین خود تقسیم کنند:
شرکت نفت انگلیس-ایران، رویال داچ/شل، فرنچ پترولیوم و شرکت توسعه خاورمیانه (NEDC).
شرکت توسعه خاورمیانه از پنج انحصار بزرگ نفتی ایالات متحده، از جمله شرکت استاندارد اویل نیویورک تشکیل میشد.
ما اکنون امپریالیسم را ملموستر و ملموستر کردهایم. نام شرکتها با گذشت زمان تغییر کرد، اما تصرف نفت عراق برخلاف خواست مردم عراق به منبع سود عظیمی تبدیل شد.
ما اکنون میتوانیم سرعت خود را کمی بیشتر کنیم.
دوران پس از جنگ جهانی دوم فصل جدیدی را در تاریخ جهان رقم زد. تأسیس ملت-دولتها، با هدف استقلال در برابر استعمار و امپریالیسم و بر اساس اصول جمهوری آغاز شد. در جهان عرب ملت-دولتها در امتداد مرزهایی که توسط امپریالیسم تقسیم شده بودند، تشکیل شدند، اما ما در مقاله دیگری به تلاشها برای همگرایی خواهیم پرداخت. این انقلابهای بورژوایی با حمایت اتحاد شوروی پیشرفت کردند، برای آخرین بار در تاریخ، بورژوازی فرصت ایفای نقش مترقی را داشت.
انقلاب بورژوایی در عراق در سال ۱۹۵۸ رخ داد، ارتش پیشاهنگ انقلاب بود و در همان سال، پادشاه که نتوانست فرار کند، در یک نمونه کلاسیک از انقلابهای بورژوایی سرش را از دست داد و جمهوری عراق تأسیس شد.
تظاهرات گسترده در بغداد درست قبل از انقلاب ۱۹۵۸
بیایید در اینجا یک پرانتز مهم باز کنیم.
حزب کمونیست عراق، که به ویژه کردها و شیعیان را سازماندهی کرده بود، نقش مهمی در تأسیس جمهوری ایفا کرد. در اول ماه مه ۱۹۵۹، اولین سالگرد جمهوری، حزب کمونیست عراق یک راهپیمایی عظیم با حضور ۵۰۰۰۰۰ نفر در کشوری که در آن زمان ۸ میلیون نفر جمعیت داشت، برگزار کرد.
بعداً، کمونیستها توسط دولت عراق سرکوب شدند، و یکی از ستونهای اصلی جمهوری فرو ریخت.
بیایید پرانتز را ببندیم و به موضوع خود برگردیم.
جمهوری عراق چگونه میتوانست از نظر اقتصادی مستقل شود در حالی که نفت عراق هنوز در دست شرکتهایی متعلق به قدرتهای امپریالیستی بود؟
در طول دهه ۱۹۶۰، ملی کردن نفت پیوسته در دستور کار بود، اما آنها هرگز جرأت انجام آن را نداشتند. کاری که مصدق انچام داد، نفت ایران را ملی کرد، آنها را عقب راند.
در سال ۱۹۶۹، یک توافقنامه دوستی بین اتحاد شوروی و عراق امضا شد. این حمایت روند را تسریع نمود و در سال ۱۹۷۲، نفت بدون پرداخت غرامت ملی شد. در آن زمان بود که عراق کسب هویت یک جمهوری را واقعاً آغاز کرد.
زمانی که جمهوری عراق استقلال اقتصادی خود را به دست آورد، یاد گرفت که چگونه چاههای نفت خود را اداره کند. صنعت پتروشیمی تأسیس شد، و به ویژه تولید کودهای شیمیایی، کشاورزی را احیا کرد. کشور بازسازی شد.
همچنین یک ارتشی برای محافظت از ملت-دولت تشکیل شد.
حزب بعث که در سال ۱۹۶۸ به قدرت رسید، در دامهایی که امپریالیسم پهن کرده بود، گرفتار شد؛ جنگ هشت ساله با ایران برای هر دو طرف ویرانی به بار آورد، و حمله به کویت نیز دام دیگری بود.
علیرغم همه اینها، تبلیغات سیاه امپریالیسم غرب، دستاوردهای مهم جمهوری را پنهان کرد. برای مثال، در آن سالها یک نظام آموزش عمومی بسیار خوب در عراق تأسیس شد و ۹۸ درصد دختران در مدرسه ثبتنام کردند. علاوه بر این، خدمات بهداشت عمومی بهترین خدمات بهداشت عمومی را در جهان عرب ارائه میداد. دانشگاهها دانشمندان خود را تربیت میکردند و فرهنگ جدیدی ایجاد شد. بعدها، هنگامی که عراق مورد حمله قرار گرفت، امپریالیستها عمداً چهرههای علمی- فرهنگی آن را ترور کردند.
شما از جنایاتی که از سال ۱۹۹۱ رخ داده است، آگاه هستید. بمباران عراق، محاصره اقتصادی، حمله به عراق به بهانه سلاحهای کشتار جمعی…
نزدیک به دو میلیون نفر توسط قدرتهای امپریالیستی به قتل رسیدند.
اکنون عراق عملاً تجزیه شده و قادر به ایجاد مقاومت در برابر امپریالیسم نیست.
آنها ارتش ندارند. به آمریکا میگویند «پایگاههای نظامی خود را ببندید و بروید»، اما آمریکا این کار را نمیکند. آنها نمیتوانند کاری انجام دهند. هواپیماهای اسرائیلی و موشکهای ایرانی از حریم هوایی آنها عبور میکنند و آنها نمیتوانند از حریم هوایی خود محافظت کنند.
جمعیت در فقر است، و حدود ۱۵ درصد زیر خط فقر زندگی میکنند.
و نفت…
این صنعت کاملاً بین انحصارات نفتی خارجی تقسیم شده است.
شرکت انحصاری آمریکایی «اکسون موبیل»، شرکت انحصاری انگلیسی «بیپی»، شرکت انحصاری چینی «پترولیوم اند کمیکال»، شرکت انحصاری روسی «لوک اویل» و شرکت انحصاری مالزیایی «پترولیوم ناسیونال برهاد»…
فقط حدود یک چهارم درآمد نفت عراق به عنوان پورسانت به مردم عراق میرسد؛ بقیه به شرکتهای خارجی میرسد.
علاوه بر این، فکر نکنید که این شرکتهای قدرتمند فقط نفت استخراج میکنند و میروند؛ آنها با توانایی خود در خریدن مردم، عراق را نیز فاسد میکنند.
این امپریالیسم است، اینها تلههای آن است، اینها همدستان او هستند…
باشد که میهنپرستان، انقلابیون و زحمتکشان ترکیه در مبارزه طولانی خود این داستان عبرتآموز و دردناک را به یاد داشته باشند.
* کنفرانس «صد سال دولت-ملت در ایران: از انحصار تا دموکراسی چندملیتی» در استکهلم
https://akhbar-rooz.com/1404/10/03/36662/
** «اِرْگَنه قون، سرزمینی احاطه شده با كوههای بلند كه بر پایه افسانه، تنها بازماندگان مغولان پس از كشتاری فراگیر در آن سكنى گزیده، و قومی بزرگ را پدید آوردهاند. افسانه مغولی ارگنه قون كه ریشه در اسطورههای باستانی آسیای مركزی دارد، با نقل روایتهایی از آن در منابع اسلامی برجای مانده است.» (مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی)