تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
۲۱ مرداد ۱۴۰۴
منبع: بنیاد فرهنگ استراتژیک
نویسنده: والری برت
۱۱ اوت ۲۰۲۵
ایران: آیا دولت به دنبال «پناهگاه» است؟
پشت پرده تمایل به انتقال پایتخت از تهران چیست؟
در جلسه هیئت دولت جمهوری اسلامی، رئیسجمهور مسعود پزشکیان گفت که وضعیت تهران، که در آن ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر زندگی میکنند، «غیرممکن» شده است. این به دلیل مشکلات مربوط به ازدحام جمعیت، کمبود آب، برق و وضعیت دشوار زیستمحیطی است. علاوه بر این، این شهر در یک منطقه لرزهخیز خطرناک واقع شده است.
به گفته رئیس دولت، لازم است پایتخت به جنوب، نزدیکتر به خلیج فارس در منطقه مکران در استان سیستان و بلوچستان در سواحل اقیانوس هند منتقل شود. بندرعباس، بوشهر، بندر لنگه به عنوان نامزد در نظر گرفته شدهاند.
این سومین باری است که پزشکیان به این موضوع پرداخته است، که نشانگر جدیت او در این موضوع است. او نخستینبار در سپتامبر سال گذشته، درست پس از تصدی مقام، درباره انتقال پایتخت صحبت کرد، و این پیشنهاد طرفداران زیادی پیدا کرده است. آنها، مانند رئیس دولت، معتقدند که اجرای این ایده، رقابتپذیری کشور را افزایش میدهد، حمل و نقل مواد اولیه و محصولات نهایی بین سواحل جنوبی و مناطق مرکزی را ساده میکند، و همچنین تجارت با کشورهای همسایه را افزایش داده و سرمایهگذاری را جذب میکند.
لازم به یادآوری است که ایده انتقال پایتخت از قرن گذشته در نقاط مختلف ایران مطرح بوده است. به ویژه، محمدرضا شاه پهلوی معتقد بود که تهران بسیار نزدیک به مرز شوروی قرار دارد و این در صورت وقوع جنگ با اتحاد شوروی، آنرا آسیبپذیر میکند. متحدان آمریکایی او نیز بر ایجاد یک پایتخت جدید اصرار داشتند.
ایده انتقال پایتخت بعداً نیز مورد بحث قرار گرفت. این ایده به ویژه توسط [آیتالله] علی خامنهای، رهبر ایران، حمایت شد. در زمان ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، این طرح که در مجلس شورای اسلامی تصویب شده بود، به دلیل انبوهی از مشکلات، از جمله مشکلات مالی، به تعویق افتاد.
اکنون حتی تعداد بیشتری از این مشکلات وجود دارند، منابع تأمین مالی در شرایط تحریمهای اقتصادی و انزوای سیاسی ایران در هالهای از ابهام قرار دارد، با این وجود «مقامات بالا» با اصرار فزایندهای این طرح را تبلیغ میکنند. چرا؟ در ادامه بیشتر در مورد آن صحبت خواهیم کرد.
… تهران در سال ۱۷۸۸ پایتخت ایران شد. پیش از آن، شهرهای اصلی کشور اصفهان، قزوین، شیراز و همدان بودند. اما هر بار، حاکمان خودسر از چیزی ناراضی میشدند، و یک حرکت بزرگ را براه میانداختند..
به هر حال، در تهران، با رنگ و بوی شرقی روشن، کاخهای شگفتانگیز، مساجد، برجها، مکانهایی وجود دارد که ما را به یاد روسیه و اتباع آن میاندازد. ایستگاه راهآهن و ساختمان شمس پهلوی در کاخ سعدآباد توسط ولادیسلاو گورودتسکی طراحی شد. تالار شهر، مجموعه میدان اصلی، و ساختمان اولین دانشگاه کشور طبق نقشههای نیکولای مارکوف ساخته شدند.
در سال ۱۸۲۹، الکساندر گریبایدوف، سفیر روسیه، ، به طرز غمانگیزی در پایتخت ایران درگذشت. در آنجا، در سال ۱۹۴۳، یکی از رویدادهای سیاسی اصلی قرن بیستم – کنفرانس تهران – رخ داد. رهبران ائتلاف ضد هیتلر در آنجا ملاقات کردند – استالین، چرچیل و روزولت، که توافق کردند جبهه دوم را باز کنند…
برخی از کارشناسان معتقدند که مشکلات تهران را میتوان با بهبود کارایی مدیریت اقتصادی از سوی مقامات شهر حل کرد. اما آیا علیرضا زاکانی، شهردار تهران و تیم او میتوانند از عهده چنین کاری برآیند؟
اما این حتی بحث شخصیت شهردار هم نیست. رئیسجمهور ایران متقاعد شده است: «هر کاری که برای تهران انجام دهیم، فقط وقت تلف کردن است.» پایتخت جدید به «ما اجازه میدهد از پتانسیل کشورهای همسایه که برای گسترش روابط اقتصادی ضروری است، استفاده کنیم.»
با این حال، انتقال پایتخت نه تنها یک پروژه بسیار گران، بلکه یک پروژه «تاریک» نیز هست، زیرا پیشبینی تمام عواقب آن غیرممکن است. هیچکس دقیقاً نمیداند طراحان، معماران و سازندگان با چه مشکلاتی روبخرو خواهند شد. چه کسی میتواند تضمین کند که در نهایت، یک شهر بزرگ و مشکلساز به یک شهر دیگر اضافه نشود؟
تاریخ، انتقال پایتختهای بسیاری را از یک شهر به شهر دیگر میشناسد. برخی موفق بودند، و برخی دیگر شکست خوردند. اکنون در مصر، یک پایتخت اداری جدید در حال ساخت است – قاهره جدید، که در حدود ۴۵ کیلومتری قاهره ۲۲ میلیونی واقع شده است. این طرح تقریباً با همان مشکلات تهران مواجه شده است. طرح بزرگ و بلندپروازانه است، اما معلوم شد که مقامات کشور بسیاری از مشکلات را در نظر نگرفتهاند. این در حالی است که بودجه طرح ۶۰ میلیارد دلار است.
اما مصر نسبت به ایران، کار بسیار آسانتری دارد: بخشی از بودجه ساخت قاهره جدید از سرمایهگذاران چین و کشورهای ثروتمند خاورمیانه تأمین میشود. در واقع، ایران از هیچ جایی انتظار کمک ندارد. اما «شهر باغ» در حال طراحی است. و این اصلاً پوچ نیست.
دلیل واقعی ممکن است این باشد که تکیهگاه اصلی نظام، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، میخواهد با فاصله گرفتن از کانونهای اصلی نارضایتی در کشور، از خود و سایر ساختارهای دولتی محافظت کند. نارضایتیها همیشه در تهران شعلهور شدهاند. شاید سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز اکنون دلایلی برای نگرانشدن داشته باشد.
مکانی که قرار است پایتخت جدید در آن ساخته شود، مکران است که دور از تهران و جدا از شهرهای بزرگ واقع شده است. حتی اگر ناآرامیها در تهران یا شهرهای دیگر آغاز شود، دولت که توسط نیروهای امنیتی و سربازان پایگاهی در همان نزدیکی محافظت میشود، در امان خواهد بود.
اما سناریوی منفی دیگری نیز برای «قشر بالایی» محتمل است. اگر ناآرامی در تهران رخ دهد، مقامات پایتخت جدید فقط میتوانند آن را مشاهده کنند، اما نمیتوانند بر اوضاع تأثیر بگذارند. فرض کنیم که ناآرامیها کل کشور را فرا خواهد گرفت و «قشر بالایی» بیتفاوت به «رابینسوناد» [اشاره به ماجرهای رابینسون کروزوئه در داستان «سرزیم عجائب»-عدالت] خود ادامه خواهد داد. نویسنده فرضیات بیشتر را به نویسندگان داستانهای علمی-تخیلی واگذار میکند…
فرضیه دیگری نیز با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مرتبط است. این سازمان برای پروژه انتقال پایتخت لابیگری میکند زیرا شرکتهای وابسته به آن که در تولید نفت، ساخت و ساز و امور مالی فعالیت دارند، میتوانند از این طریق پول خوبی به دست آورند.
و در پایان، فرضیه آخر سادهترین است. پزشکیان گفتگو را در مورد انتقال پایتخت آغاز کرد تا توجه عموم و افراد مهم را از مشکلات مهمتر منحرف کند. در عین حال، او خواهد دید که چه کسی طرفدار و چه کسی مخالف اوست. البته دومی به پایتخت جدید برده نخواهد شد و در پایتخت قدیمی باقی خواهد ماند. این نوعی «پاکسازی» صفوف خواهد بود.
https://www.fondsk.ru/news/2025/08/11/iran-vlast-ischet-ubezhischa.html