تارنگاشت عدالت – دورۀ سوم
جمعه، ۲ آبان ۱۴۰۴
منبع: «چپ» (soL)، پایگاه خبری حزب کمونیست ترکیه
نویسنده: رمزی دمیرکسن
جمعه، ۲۴ اکتبر ۲۰۲۵
«تارزان زن سفیدپوست»: میراث جین گودال با انتقادهای شدید آفریقا روبهرو است
روشنفکران آفریقایی و هندی، جین گودال، نخستیشناس و فعال محیط زیست، را که این ماه درگذشت، به عنوان «از نظر اجتماعی ناپایدار و از نظر اخلاقی استثمارگر» مورد انتقاد قرار دادهاند.
جین گودال، نخستیشناس مشهور انگلیسی، که در اول اکتبر در سن ۹۱ سالگی درگذشت، به خاطر کارش در بررسی رفتار شامپانزهها و ترویج حفاظت از طبیعت در آفریقا شناخته میشد. پس از مرگش، گودال مورد تحسین مطبوعات، جامعه علمی و سازمانهای حفاظت از محیط زیست قرار گرفت و به عنوان یکی از دانشمندان زن پیشگام قرن بیستم مورد ستایش قرار گرفت.
با این حال، یک نوشتار در روزنامه آفریقایی «کانتیننت» در ۱۸ اکتبر، پیامدهای استعماری میراث این دانشمند مشهور را برجسته کرد.
گودال نخستینبار در دهه ۱۹۶۰ با مشاهداتش از شامپانزههای ساکن جنگلهای بارانی تانزانیا به شهرت رسید. او شرح داد که چگونه یک شامپانزه از شاخهای که از درخت کنده بود به عنوان چوب ماهیگیری برای خوردن مورچهها استفاده میکرد. از آنجایی که تا آن زمان، فقط انسانها ابزارساز محسوب میشدند، مشاهدات گودال یک پیشرفت علمی محسوب میشد.
تلاشهای گودال به عنوان یک دانشمند زن بدون مدرک لیسانس و فعالیت مادامالعمر او برای حفظ زیستگاههای شامپانزهها پس از دوران علمیاش، وسیعاً مورد تحسین قرار گرفت.
«دانشمند برخوردار از امتیاز»
با این حال، آگهی ترحیم ریشیکا پاردیکار، روزنامهنگار، جنبههای مشکلساز کار علمی گودال و تلاشهای حفاظتی او را برجسته میکند.
پاردیکار میگوید:
«شهرت گودال تا حدودی به این دلیل بود که او یک زن (سفیدپوست) تنها در جنگل آفریقا بود. پرواز انفرادی او به قارهای دیگر عملی شجاعانه تلقی میشد.»
اما، پاردیکار به ما یادآور میشود که «حتی امروز، اکثر دانشمندان آفریقایی قادر به انجام سفرهای تحقیقاتی به کشورهای دیگر نیستند.»
نویسنده درست میگوید. در واقع، امروزه برای دانشمندان کشورهای نسبتاً فقیر، از جمله ترکیه، رد درخواست ویزای آنها برای شرکت در کنفرانسها به کشورهای غربی بسیار رایج است.
«حرفه (گودال) از بسیاری جهات تحت تأثیر امتیاز ویژه شکل گرفته است. زمانی که گودال کار خود را در سال ۱۹۶۰ آغاز کرد، تانزانیا مستعمره انگلیس بود. […] با وجود نداشتن مدرک لیسانس، رئیس گودال، دیرینهشناس لوئیس لیکی، مستقیماً به او فرصت ادامه تحصیل در مقطع دکترا را پیشنهاد داد. در زمانی که او مؤسسه جین گودال را تأسیس کرد، با درک برایسون، مدیر پارکهای ملی تانزانیا (که او نیز اصالتاً انگلیسی است) ازدواج کرده بود.»
انتقاد پاردیکار نیز قابل توجه است. بدون در نظر گرفتن تاریخ استعماری منطقه، درک این موضوع که چرا دانشمندان انگلیسی، پیشگام تحقیقات علمی در زمینه دیرینهشناسی و نخستیشناسی در آفریقا بودهاند، غیرممکن است.
پاردیکار ادامه میدهد: «تحقیقات گودال تاریخ شفاهی و حکایات حیات وحش مردم آفریقا را نادیده گرفت و خود را به عنوان اولین کسی معرفی کرد که رفتارهای شامپانزهها، مانند استفاده از ابزار و جنگ سازمانیافته را کشف کرده است.»
آیا گودال واقعاً «نخستین کاوشگر» بود؟
این مقاله همچنین اشاره میکند که روشهایی که گودال در مطالعات علمی خود بکار گرفت، و آموزش شامپانزههای وحشی با غذا دادن به آنها، با استانداردهای علمی کنونی مطابقت ندارند.
این انتقاد ممکن است تا حدودی غیرمنصفانه تلقی شود. خود گودال در مصاحبههایی در دهه ۲۰۰۰ اعتراف کرد که در کشیدن شامپانزهها به سمت خود با غذا اشتباه کرده است، رفتار شامپانزههایی که به غذا عادت کردند تغییر کرد و پرخاشگر شدند، و اینکه بیماریها میتوانند در این ایستگاههای تغذیه از انسان به شامپانزه منتقل شوند. از آنجا که بسیاری از روشها و استانداردهای علمی در طول دههها تغییر کردهاند، جای شرمساری نیست که روشهایی که گودال در دهه ۱۹۶۰ استفاده میکرد در مقایسه با رویکردهای امروزی خام و ناپخته بودند.
از سوی دیگر، انتقاد پاردیکار مبنی بر اینکه گودال دانش مردم محلی را نادیده میگرفت، بیاساس نیست. در واقع، رشتههای علمی گوناگون به طور فزایندهای از مشاهدات مردم محلی از جهان طبیعی بهره میبرند. کاملاً طبیعی است که مردم محلی در آفریقا رفتار شامپانزههایی را که هزاران نسل در کنار آنها زندگی کردهاند، مشاهده کردهاند. به عنوان مثال، پدیده انتقال فرهنگی در میان شامپانزهها، که در دهههای اخیر در نشریات علمی متعدد نشان داده شده است، احتمالاً برای جمعیتهای محلی شناخته شده است. آنچه غیرطبیعی است این است که دانشمندان خارجی در تحقیقات خود این دانش محلی را نادیده میگیرند.
از این نظر، رفتار گودال به عنوان «اولین کاوشگر» در واقع با گذشته استعماری منطقه مرتبط است.
«شما نمیتوانید با حذف مردم محلی از اکوسیستمها محافظت کنید»
پاردیکار که اصالتاً هندی است، در مقاله خود از کتاب «دروغ بزرگ حفاظت از محیط زیست» نوشتهی موردکای اوگادا، فعال محیط زیست کنیایی، نیز نقل قول میآورد.
اوگادا در کتاب خود که در سال ۲۰۱۶ منتشر شد، مداخله نهادهای غربی در آفریقا تحت پوشش حفاظت از محیط زیست، نگرشهای نژادپرستانه، فساد آنها، چگونگی استخراج مخفیانه معادن تحت پوشش حفاظت از طبیعت و چگونگی نابودی زندگی و اقتصاد روستاییان توسط آنها را افشا کرد.
از جمله چهرههای برجستهای که اوگادا از آنها انتقاد کرد، میتوان به ریچارد لیکی، دیرینهشناس، و جین گودال، اشاره کرد. به گفته اوگادا، این افراد طوری رفتار میکردند که گویی برای محافظت از طبیعت آفریقا در مقابل مردم آفریقا ماموریت دارند.
اوگادا نوشت: «از “فضاهای سفید” محافظت میشود، از برخی گونهها محافظت میشود. اما این حفاظت نیست. ما از اکوسیستمها محافظت نمیکنیم. ما مردم و معیشت آنها را نادیده میگیریم.»
اگرچه موسسه جین گودال ادعا میکند که «ما از جوامع به همراه شامپانزهها محافظت میکنیم؛ ما از زنان جوان و کودکان حمایت میکنیم»، اما ظاهراً این ادعاها تأثیر زیادی بر جامعه حفاظت از محیط زیست آفریقا نداشته است.
پاردیکار همچنین استدلال میکند که فعالیتهای حفاظتی گودال بر اساس «یک نوع تارزان تخیلی ایدهآل، یک جنگجوی شریف که از حیوانات وحشی در برابر سیاهپوستانی که میخواهند آنها را قتل عام کنند محافظت میکند» قرار داشت. او میافزاید:
«جین گودال یکی از آخرین نمادهای تلاش برای حفاظت از طبیعت بود، که از نظر سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ناپایدار و از نظر خصلت استعماری بود.»